A CACCIA IN CORSICA ERNESTU PAPI ADECEC CERVIONI 1987 A CACCIA IN CORSICA Aghju vulsutu simpliciamenti circà, incù l'aiutu di monda cacciadori, paroli è sprissioni utilizati oghji stessu. Di sicuru chì ni mancarà. Ugni rughjonu, ugni squatra di caccia hà i soia. Hè pò quissa a richezza di a noscia lingua. U mio filu hè statu di ùn vulè micca traduccia in un'altra lingua, ma di piddà a Lingua Corsa com'è una lingua maiò chì sì pò spiigà da par'idda. Tuttu u mondu ùn avarà micca u stessu parè annant'à u significatu di tal' parola, di tal'sprissioni. Si sà chì in parichji casi, u sensu pò cambià a svià sicondu u locu, l'usu, u mumentu... Parchì avè sceltu a caccia ? Parchì hè una attività sempri viva è suprattuttu a cacciamossa. Sarà quidda chì si faci u più in Lingua Corsa. Ma allora hè faciuli à fassi chì ci hè vucabulariu è sprissioni à vulintà ? Di sicuru chì hè più faciuli. Ma stu vucabulariu, sti spressioni, sti ditti poni serva è servini di sicuru in d'altri situazioni. U parlà di a caccia ùn hè micca chè di a caccia. Hè dinò quiddu di a vita : di i rilazioni trà l'omu è l'animali, tra l'omu è a natura, tra l'omini iddi stessi. Ernestu PAPI. U CORSU È A CACCIA Un stintu chi vene da luntanu. L'omu in Corsica ci hè da poi un beddu pezzu. Oghji, incù l'aiutu di l'archeologhi sapemu sicuru ch'iddu c'era 6570 anni innanzi à Cristu. A donna di Bunifaziu truvata in a sapara d'Araguina n'hè a prova. Ugnunu a pò veda in u museu di Livia. Tandu l'omi erani tutti dipridaghji. Campaiani di caccia, di pesca è di cuddimu di frutta naturali. Stu stintu di cacciadori hà cuntinuatu dopu, à l'epica di u brunzu è di u farru, quand'iddi campaiani in i casteddi è ch'iddi sò divintati pruduttori. A caccia à u signari, à a muvra, à u cunigliulu-topu..., era impurtanti. È oghji ? U stintu hè sempri vivu. A prova si n'hè : ùn ci hè chè da cuntà i permessi. U filu ùn hè ancu à strappà. USI È ALTRI USI L'attu di caccia fin'à qualchi anni fà (é suprattuttu innanzi à a cumudità di a vittura è di i stradona) si faccia d'una manera libara. Ma rispittuosa di a ghjenti è di u locu. Di a ghjenti è di u locu insembi parchì ùn si spiccaiani micca. U cacciadori tinia u so locu, è loca ci n'era monda. A pupulazioni era più sparta. Cacciadori, ci n'era monda, ancu innanzi, ma s'accuddiianu menu. Ugni paesi, ugni rughjonu avia i so cacciamossi, i so tarreni di caccia in cumunu senza leggi particulari salvuni quidda di u rispettu di l'altru in casa soia. À senta dì, tuttu s'arranghjaia. Ùn c'era micca prublema di frusteru o nò. Nimmu o guasgi nimmu andaia à caccighjà in tarrenu scunnisciutu. Ci sarà stata par sicuru qualchì intuppata trà cacciadori ma l'affari erani chjariati è ugnunu sapia indù andà è cunniscia i limiti di u locu è di a ghjenti. Ma strada facendu, a vita hà cambiatu. A pupulazioni s'hè dispiazzata. A sucità corsa hà cunnisciutu è a sbiutera di i paesi di l'interiori di piaghja è di muntagna, ma più quiddi di muntagna, è a sviluppera è a criscenza di i cità à cantu à mari. A sbiutera s'hè fatta in dui senzi : una versu i cità è l'altra versu u for' di Corsica. D'altrondi a cumpusizioni di a cumunità hà cambiatu par via di a ghjunta di ghjenti di fora, ghjunti incù a so manera di campà è di caccighjà. I viaghji facilitati da i vituri è i stradona novi, u prugressu in generali, a pussibilità d'avè cartucci à vulintà, a vita più facili, ..., hani ruttu l'urganisazioni tradiziunali chì tinia annant'à u rispettu di a ghjenti è di u locu. Biotu u locu, pocu è micca manghjuscula pà u salvaticumu nustrali. Anch'iddu hè divintatu mischinu in i rughjona lasciati à l'abandonu : più biadaghja, più roba piantata... S'hè cullucatu indù a natura salvatica u faci campà. U bulamu ghjunghjiticciu (soprattuttu a culumbula è i meruli) ùn faci più chè passà. O u locu ùn li cunveni è si ni và in altrò o hè duvintatu raru. A malatia dinò si n'hè incaricata. È ancu di più quidda ghjunta da fora incù l'impurtazioni di salvaticumu vaccinatu, hè vera, ma purtadori di microbi è altri « virus » scunnisciuti ind'è nò. L'animali nustrali ùn erani micca pronti à parassi di sti malatii. I cacciadori di i cità sò divintati i più nummarosi. Duranti un beddu tempu hani caccighjatu annant'à l'idea di a libartà di a caccia, ma locu, ùn ni tiniani più. Era prestu fattu à cambianni. S'accuddiani indù c'era mondu salvaticumu. L'equilibriu era ruttu dinò da a manera di fà. Monda, avvizzi for' di Corsica à praticà a caccia altrimenti è i citatini chì si vuliani sfucà di a vita rapida (ciò chì currispondi à un bisognu veru), vuliani metta u più scianzi incù iddi. A circa di u locu (vicinu o luntanu), hè divintata a prima preocupazioni. À vulè fà a prova, u meddu, u più chè l'altru, à vulè andà più prestu com'è a vita, faci circà i loca ind'iddu ci hè u salvaticumu à l'ingrossu par tumbanni sempre di più. Dispiazzamentu di a cumunità, cumpusizioni diffarenti di a sucità corsa, a vita nova incù monda più facilità (armi, vitturi, stradi, cartucci... ) un' antra manera di campà, a filusuffia di a caccia in cambiamentu, u raportu trà u cacciadori è u salvaticumu, trà u salvaticumu è a natura, trà u cacciadori è a ghjenti di u locu, trà u locu stessu,... hà appruntatu è missu in piazza l'idea ghjunta d'altrò d'urganizà a caccia incù reguli è rigulamenti. Cusì sò nati i sucità di pruprietarii è i sucità cumunali. Hani fiddulatu prestu in tutta a Corsica incù u spiritu è a vulintà di pruteghja è sviluppà u salvaticumu, ma ancu di vulè scartà i cacciadori vicinanti o luntanu. Sarà in traccia di fà strada una caccia privata à cantu à un'antra, cumuna è pupulari ? È l'indivisu, à qual'avarà da prufittà ? È u cumunali ? È u duminiali ? LIGGISLAZIONI DI A CACCIA QUAL' PÒ CACCIGHJÀ ? Tutti quiddi chì hani u so permessu di caccia valeuli pà l'annata di caccia chì và da l'apartura à a chjuditura. In a cacciamossa i briona senza fucili ùn hanni micca bisognu di permessu. U PERMESSU DI CACCIA : 1 - Quiddi chì l'hanu dighjà u devini renda valeuli tutti l'anni paghendu un timbru à u Statu è una tassa à a cumuna. Una assicuranza hè ubligatoria par pudè dumandà a validazioni di u permessu. Veni aghjustatu un timbru « votu » par eleghja i raprisintanti di a Federazioni Dipartimentali. Si pò scedda sicondu a so bunetta unu di i trè permessi : - Dipartimentali - Bidipartimentali - Naziunali U permessu pò essa datu à partasi da 16 anni. 2 - Quiddi chì ùn l'hani ancu devini passà l'esamina. I ghjovani devini avè compiu 15 anni u 31 marzu di l'annu di l'esamina. St'esamina porta annant'à : - U salvaticumu (salvezza è sviluppera) - Leggi è rigulamenti di a caccia - Cunniscenza è impieghera di l'armi è di è munizioni - I reguli di sicurità. Dui sissioni sò urganizati tutti l'anni : d'aprile è di ghjunghju. 3 - Quiddi chì ùn lu poni micca avè sò : - I briaconi ghjudicati piriculosi - I parsoni chì hani persu una parti di i so dritti, suprattuttu quiddu di purtà l'arma (par 5 anni) - I cundannati à più di 6 mesi (par 5 anni) - I ghjovani di menu di 16 anni. - I parsoni chì hani una certa infirmità (lista fatta da u Cunsigliu di Statu) - I cundannati intirdditti di sughjornu 4 - Quiddi chì u perdini devini dumandà una copia à a mirria indù hè statu fattu, paghendu un timbru in suprappiù. APARTURA È CHJUDITURA DI A CACCIA : U ministru incaricatu di a caccia incù l'aiutu di u Cunsigliu Naziunali di a caccia sceddini u ghjornu d'apartura è di chjuditura. U prifettu è u merri poni scambià sti dati. INTIRDIZZIONI DI CACCIGHJÀ : A caccia hè intirditta : - Di notti - In tempu di nivi - Par dicisioni prifitturali in casu di calamità, focu, inundazioni, cotru... A caccia pò essa chjusa duranti 10 ghjorna, rineuleuli. ANIMALI È BULAMU PRUTETTI IN CORSICA : A muvra, l'arghjetu è u vacciaru (u chjucu) U cervu, a ronca è i cervetti. I purciddini saianati. U ricciu. U falcu, u filanciu, u stantarolu, u falchettu. U margonu, l'acula. I corba marini, u ciocciu, a malacedda. A puppusgia, a nottula. U pichjaronu, u cuccu, ..., è in generali tutti l'acidduchji più minori di u turdulu. U falcu aciddaghju, l'altori, a taccula, u buzaiu. CHÌ SI PÒ TRUVÀ À CACCIGHJÀ IN CORSICA : U signari U lappinu, a levra, a vulpi (quandu ci n'hè troppu). L'aceddi d'acqua : anatri, frisgioni, garganedda. A parnici, u biccazzu, a culombula, a merula, u turdulu, a biccazzina, a quaglia, a sturnedda, a culumbula pitricaghjola, a turturedda. A chjiva, a ghjandaghja. U fasgianu. In alti muntagni caccighjighjani a ghjira. Si tappa unu di i dui tafona di l'arburi, s'infumichighja u suttanu. A tumbani di bastonu. URGANISAZIONI AMMINISTRATIVA DI A CACCIA U DRITTU DI CACCIGHJÀ : U permessu di caccia ùn basta micca par avè u drittu di caccighjà. Oghji ci sò altri ubligazioni à rispittà : - Annant'à i tarreni di u Statu ci voli una carta anninca pagata à u Statu. - Annant'à i tarreni di i sucità ci voli a essa adderenti dopu avè pagatu à carta di a sucità. - Annant'à i pruprietà chì ùn facini micca parti di nisciun sucità ci voli l'accunsentu di u patronu. - Annant'à i tarreni cumunali ci voli l'accunsentu di u cunsigliu municipali (u merri solu ùn basta micca). I MANERI DI CACCIGHJÀ : Trè maneri di caccighjà sò permessi : - A cacciamossa - A caccia à u bolu - A caccia à u fermu I MANERI DI CACCIGHJÀ INTIRDITTI : Hè interditta a caccia : - Incù u focu - Incù i fanali - Incù i vitturi - Incù i frisci par chjamà (salvuni pà l'aceddi d'acqua). - Incù i reti in fil'di faru - Incù l'armi silinziosi - Incù trappuli, cuppona, lacci, tindini, peci... - À i parnici in posta (à u fermu) - Incù fucili di più di trè colpa. URGANISAZIONI AMMINISTRATIVA : U ministru di « l'environnement et du cadre de vie » hè incaricatu di a caccia. L'urganisazioni di a caccia hè in manu à u Cunsigliu Naziunali di a caccia è di u salvaticumu è l'Uffiziu Naziunali di a caccia. U Cunsigliu Naziunali hè un urganisimu cunsultativu chì dà u so parè annant'à a salvezza è a sviluppera di u salvaticumu è l'arranghjera di a manera di caccighjà. L'UFFIZIU NAZIUNALI : S'accupa anch'iddu di i listessi affari chè u Cunsigliu Naziunali. Hè iddu chì urganizighja a caccia è chì hà in manu a curdinazioni incù i Federazioni Dipartimentali. I soldi sò piazzati da iddu ind'a ricirca, ind'u studiu è ind'i rializazioni pà a caccia. I CUNSIGLI RIGIUNALI DI A CACCIA : Ni facini parti i prisidenti di i federazioni dipartimentali. Asisti in tutta a Francia 7 rigioni (nò femu parti di a rigioni « Midi- Méditerrannée »). I FEDERAZIONI DIPARTIMENTALI DI I CACCIADORI : Ci n'hè una pà Dipartimentu. Ugni cacciadori faci parti di una federazioni ch'iddu volghi o nò. U cunsigliu d'amministrazioni hè alettu da i cacciadori chì votani incù u timbru buscu à tempu à a validazioni di u permessu. U prisidenti hè sceltu da u cunsigliu è numatu da u ministru pà 3 anni. (ci voli più di 23 è menu di 72 anni). - A chì servini ? Ad impidiscia a caccia intirditta incù l'aiutu di i vardiacaccia è di l'aghjenti di l'Acque è Furesti. Dani u so parè annant'à i reguli di caccia di u Dipartimentu. Facini è intrattenini i riservi di caccia. Difendini l'intaressi di a caccia davanti à i tribunali. L'ASSOCI DI CACCIADORI : 1 -L'associ cumunali o intercumunali : Sò fatti suttu a leggi di u 1-07-1901. Deveni avè un statutu è un rigulamentu intiriori. L'assemblea generali pricisa a manera di fà parti di l'associu, u prezzu di a carta, u locu di a riserva (indù a caccia hè intirditta par tutti). 2 -L'associ di pruprietarii : Stessa leggi di 1901. I pruprietarii mettini in cumunu i so dritti di caccia par custituiscia una sucità. Poni dà o nò u drittu di caccighjà à d'altri. I RISERVI DI CACCIA : Ci ni sò di monda maneri : - I riservi naturali - I riservi di l'associ caccia intirditta - I riservi naziunali - I Parchi Naziunali è Rigiunali : a caccia pò essa intirditta o nò. I MALATI I PIÙ SPARTI DI U SIGNARI : -U fuonu : l'animali s'affoca. A più cunnisciuta hè a pesta purcina. Sfaci in pocu tempu i bandi di signari è di porci. Si sparghji faciuli (« virus »). A tisia hè murtali pà i ghjovani. S'attacca à i pulmona di l'animali chì tussa à più pudè. Quandu u locu hè impistatu, meddu hè à cambià locu par via di a cova chì pò campà 4 anni in a tarra. For di quissa suluzioni ùn ci hè rimissioni. DI U LAPPINU O CUNIGLIULU : - U corpu imbuffatu : à i ghjovani un parasitu, a « coccidose », s'alloca in i stintini, l'imbuffa u corpu è li dà a diarria. Smagriscini è morrini in pocu tempu. - A « mixomatose » : data da u « virus » di Sanarelli. Si sparghji in quattru è trè setti : i zinzali si n'incarricani. Ùn asisti ancu vaccinu par paralli da tamanta malatia chì si sfaci i cunigliuli. DI A LEVRA : - I varmi di u corpu è di i stintini : - U corpu imbuffatu : (com'è u lappinu) - I parasiti di i pulmona chì dani a puntura - I microbi : - A tisia - A « tularèmie » : malatia sparta da i levri d'impurtazioni ghjunti da paesi d'Europa cintrali. DI U FASGIANU È DI A PARNICI : - A pidagra di a parnici : maladia di i pedi : ùn sì pò più marchjà. - I parasiti : - A « coccidiose » : smagriscini, si ni vani in diarria è ancu à morra. - A « syngamose » : stani à bizzicu apartu in circa d'aria. Tussa, anemia, affucamentu. - I microbi : - A tisia - I « virus » : - U varghjolu, supprattuttu pà i ghjovani. - A malatia di « Newcastle » : pò tumbà in qualchi ghjorna. DI I GHJACARI : - A rabbia : u ghjacaru cambia carattaru è cumpurtamentu : diventa cattivu, cambia abbaghju, ùn dà più tantu capu à ciò chì hè in ghjiru. Si paralisighja : - sighi di i schinchi - sighi di a cannedda : ùn pò più ingutta è tandu bavacighja monda. - sighi di i musculi di a canteghja. A rabbia si sparghji incù a bava di u ghjacaru. U ghjacaru toccu ùn si pò più salvà. - A diarria : u ghjacaru si sbiota. - A malatia di « Carré » : pochi cateddi à si sfrancani quandu l'hani chjappa. Hè data da ùn « virus », chì infrebba u cateddu, u indubulisci è l'appronta à tutti l'altri malatii : puntura, malatia di fegatu, di narbi, di peddi... U ghjacareddu manghja poccu è micca. U rugnu hè asciutu, l'ochja sò russi è ciumacosi. Qualchi ghjorna dopu tussa è starnuta. - I parasiti di a peddi : suprattuttu : - I pulgi - I zicchi chì dani a « piroplasmose ». - A rugna è a tigna : tramendui dani a gratta è facini cascà u pilu. L'anziani i curraiani incù l'oliu è u zulfanu. - A pilagra : u ghjacaru si ni spila. - U mal'francesu : piscia sangu. - U mal cadutu : u ghjacaru scalcitighja. Ùn hè più maestru di i so narbi. Bavacighja. - L'umbretica : u ghjacaru tussa. Li senta a cannedda. I vechji a curraiani incù l'acqua buddita di u frassu. - U varmu di a coda : hè un varmu chì si metti tramezu à a coda è u culu. U ghjacaru si n'andaia di mali. A RICERCA LESSICALI abbaghjà : u ghjacaru abbaghja : briona abbaghjata : u ghjacaru hà datu un' abbaghjata : uni pochi d'abbaghji. abbaghjera : a manera d'abbaghjà. abbaghju : l'abbaghju di u ghjacaru : u so brionu. abbaghjulà : abbaghjà incù un abbaghju curtu è ripitutu abbrucà : cummencia ad abbrucà : à fà notti abbrucata : u cacciadori aspetta u biccazzu à l'abbrucata. U biccazzu esci da u forti à l'abbrucata par lampassi in i prati. U mumentu chì spicca u ghjornu da a notti. abbrattera : caccighjà ad abbrattera : circhendu senza fassi veda è senza fassi senta, punghjendu d'accurtassi u più pussibili da l'animali. abbuccunà : abbuccunà u ghjacaru : lampalli un bucconu par fallu stà zittu (o par avvilanallu). accanitu : arrabiatu, intistatu. Sò tutti accaniti contra iddu. acciaccà : acciachittà : tumbà (suprattuttu minendu in capu). aciddumu : l'aceddi in generali. accucculà : tumbà incù u cucculu (a calva) di a piola. accucculata : attu di tumbà. addevu : a manera di tena i so chjuchi. A banda d'animali addivati. addivà : attu di tena è di purtà à bè i so chjuchi. addivatu : purtatu sin'à sbruliassi solu : un cateddu addivatu. addivatura : una bona o una cattiva addivatura. U tempu chì a mamma susteni i so chjuchi. addurtita : scunciata : a signara s'hè addurtita : hà persu a purtata innanzi di purciddà. affaccatoghju : un locu indù si vidi bè. Un locu indù affacca qualcosa. affibbià : lià incù u fibbiu. Affibbià u ghjacaru, tenalu liatu. affilà : u ghjacaru s'hè affilatu : hè intrutu in filu ; hà capitu ciò chì ci vulia à fà. affirmà : u ghjacaru afferma a parnici. A teni in ferma. Si teni sticchitu quandu li ghjunghji in codu ; tandu a parnici s'appappa : hè affirmata. aghjumulà : a curdetta di u ghjacaru hè aghjumulata : hè inturcinata in rondu. aggrondu : aggrottu : u locu indù ci si pò metta à l'ascosu (una sapara, un carabonu...) aggrundassi : mettasi à l'aggrottu. aguattassi : piattassi, incalassi par ùn fassi veda, par aspittà o circà qualcosa. aguattatu : piattu è prontu à sparà par un cacciadori aggrunchjulà : aggrunchjà : u signari s'hè aggrunchjatu : hà piigatu i schinchi. Aggrunchjulassi da u fritu : ùn pudè più marchja da u fritu. ammachjatu : u cacciadore s'hè ammachjatu : s'hè trovu presu da a machja ammalassi : chjappassi una malatia. ammalatu : hè cascatu malatu ammalinghjassi : a struppiatura s'ammalinghjisci : diventa cattiva. anatra : aceddu d'acqua. U ghjornu esci in mari è a sera rientri in i stagni. andaghjina : violu fattu da i signari o da l'animali : u locu hè frustu da u passaghju. andura : u signari hè in andura : viaghja par circà a so pascitura annasà : senta incù u nasu. U ghjacaru annasa a vistighja. annincu : signari chì hà varcatu l'annu. annotinu : chì hè natu in annata annutineddu : annotinu minori o ghjovanu. appartura : (di a caccia) dicisioni aministrativa chì parmetti di pudè caccighjà. appossu : mettasi à l'appossu : à l'arridossu, à l'arinatu apra : à caccia ci voli ad apra l'ochji è l'arichji appuddassi : a culumbula s'appudda : azzioni di ponasi annant'à a branca par passà a notti. appuddatoghju : u locu (arburi, ciuffu di pini...) indù si calani par a notti. appuppassi : i cateddi s'appuppani à a ghjacara : s'appiccani à i tittuli par sughja. arrancà : u signari arranca : hà cambiatu strada, hà turnatu. archibusgià : tumbà incù l'archibusgiu (u fucili). arghjetu : u masciu di a muvra. A incurratura cresci è s'inturchjulighja incù l'anni. armà : armà u fucili : carcallu armacoddu : tena u fucili à coddu armatu : chì porta un'arma arrestu : un locu bruttu indù l'animali si piattani. I ghjacari strazighjani par entra arrià : a culumbula arriighja innanzi di calassi : ghjira in aria pà rendasi contu. arrichji : arrichji finu, arrichji tappatu. U ghjacaru incrichja l'arrichji quand'iddu senti qualcosa. arrisparmià : arrisparmià i cartucci : tenali contu. ascosu : quand'iddu piovi, u cacciadori si metti à l'ascosu : in u locu arrinatu. aspittà : aspittà i ghjacari : stà à u lintatoghju. Dalli u tempu di vultà. aspittera : u tempu d'aspittà : l'aspittera hè stata longa associu : (di caccia) un gruppamentu di parsoni chì mettini i so dritti di caccia in cumunu. attrachjata : u mumentu dopu a ciuttata di u soli, quandu principia ad annutà attraghja : u ghjacaru attraghji à a pisata di l'altri ghjacari : ùn circa micca, sfila versu l'altri à l'arrichji. attruvulà : u ghjacaraghjolu attruvulighja i ghjacari : incuraghjisci, briona pianu (u tè ! piddalu. U, trovalu !) avvaniassi : u ghjacaru s'avvaniighja quandu hà persu a vistighja. Circa. azzizzà : (i ghjacari) dà curaghju à i ghjacari. avvirzà : u ghjacaraghjolu avverza i ghjacari : i lenta à verzu, in i loca più sicuri, indù ci hè a porca. bagnatoghju : u bagnatoghju di u signari : u locu indù si bagna bambià : bambià incù u signari a coddu : sgambiattà, marchjà micca troppu sicuru banda : una banda di signari : monda signari insembi batta : a ciorma di parnici batti sta costa : si ni stà quì battaria (di ghjacari) : squatra di ghjacari = « ecchippa » battuta : cacciamossa bertula : sacchetta in coghju (s) biccazzà : caccighjà u biccazzu biccazzu : aceddu di passaghju incù u bizziccu longu longu. Ghjunghji fin d'uttrovi è si ni và di marzu. Si ni stà in i suvarticci à mezu à a machja chjar in piaghja è in i filitticci sutt'à i pini i muntagna. biccazzina : tira di u biccazzu, ma più minori. Li piaci monda l'acqua. bimonu : signareddu. Fiminile : bimastra boci : brioni : quiddi chì rippettani u signari in una cacciamossa. U impidiscini di escia briunendu è culpizendu. (briunà à strappa cannedda). bolu : un bolu di culombuli, una banda. A manera di bulà : un bolu drittu. bracanatu : incù monda tacchi addossu. bracatu : incù i brachi culuriti. braccu : razza di ghjacaru di piuma. bramità : u ghjacaru bramitighja a vistighja : abbaghju spiciali par annuncià a vistighja. brastaconu : marchjà à brastaconu : di bughju, circhendu u passaghju. battaddolu : (di a tintinna) u farru chì pichja. U maddolu di a campana. briddatu : u locu hè briddatu da u signari : hè tuttu svultugliatu. U signari circhendu a manghjuscula ruma a tarra. brudicà : a branca hà brudicatu : hà trinnicatu. brunzulina : tintinedda ronda incù un farru rondu drintu. bucconu : lampà i buccona à i vulpi : roba avvilanata par tumballi, o roba par avvicinalli. bulamu : l'aceddi in generali. burza : sacchetta o cinta par inziffà i cartucci. busgiacca : sacchetta. butissu : un locu bruttu, pien'à machja forti : lamaghja, tiria... cabbionu : una cabbia maiori. cacacinà : piovi acqua minuta. caccia : attività chì cunsisti à chjappà roba salvatica. Pà u più ci hè a caccia à a piuma (aceddi) è a caccia à u pilu (à u grossu). cacciadori : quiddu chì và à caccia. caccia chjusa, caccia aperta : hè difesu di caccighjà à caccia chjusa. caccia intirditta : hè difesu d'andà à caccia cacciamossa : caccia incù ghjacari currenti. Si faci in monda parsoni. caccia vardata : a caccia hè cuntrullata da i vardia. caccighjà : attu d'andà à caccia caccighjata : u mumentu di a caccia. Una « partita » di caccia. caccighjumu : a roba da caccighjà. calatoghju : u locu indù si cala l'aceddu. calassi : ponasi annant'à qualcosa : a culumbula si cala annant'à a branca. calzatu : un signari calzatu : i pedi hani un'antru culori (biancu). cambià locu : andà in un antru locu. capitundulà : cascà svultuliendusi, fendu un tondulu, à capu in ghjò. capicalatu : marchjà capicalatu : capibassu, l'ochja piantati in tarra. capiciuttà : cascà capu innanzi. capiciuttatu : a porca hà capiciuttatu : hè cascata morta capu innanzi. capighja : i fogli di u pinu. Un si senti micca marchjà u signari annant'a capichja troscia. capinera : acidduchju incù u capu neru. capimachja : quiddu chì urganisighja è diriggi a cacciamossa. capivultà : vultà in daretu. cappiaghju : quiddu chì tendi i cappii. cappiu : un nodu fattu incù u pilu di a coda di u cavaddu. Sirvia par chjappà i meruli. cappiu scuritoghju : cappiu chì strangola. carchera : burza pà i cartucci. carraghju : un omu chì caccighjighja pà a carri. carranciu : chì li piaci à manghjà a carri. cartucciu : munizioni par tirà incù un'arma. carnazzera : a sacchetta par purtà u manghjà o a carri. carrià : dopu avè tumbu signari ci voli a carriallu : purtallu un colpu par omu sin'à u postu indù i cacciadori s'accoddini. carcu : u fucili carcu : prontu à sparà cascosu : un signari cascosu : di pocu valori. cateddu : ghjacareddu. catiddà : fà i catedda. catiddatura : u mumentu indù a ghjacara catiddighja. Un gruppu di catedda. catrambiulinu : cascà à catrambiulinu : mali, senza pudessi tena. cavazzà : u signari cavazzighja : svultuliighja a tarra par circà a manghjuscula. cavazzatura : attu di cavazzà, i vistighji lasciati da u signari cavazzendu. chjimpà : chjimpà i ghjacari à u signari : dalli curaghju par curra daretu. chjoccu : aghju intesu u chjoccu di u colpu : u sonu. chjirchjeddu : chjirchjeddu in farru in ghjiru à u coddu di a vacca, in coghju pà u ghjacaru. chjodu : appughjà annant'à u chjodu par tirà una fucilata. chjuchjulà : l'aceddu chjuchjulighja (canta). chjuda a cacciamossa : impidiscia u signari d'escia incù l'aiutu di monda cacciadori. chjuditura di a caccia : tutti l'anni a chjuditura si faci in parti di ghjinnaghju, in parti di frivaghju, in parti di marzu (pà u bulamu di passaghju, culumbula). ciaccianà : a parnici ciaccianighja : a so manera di cantà, di chjamà i so cumpagni ; quandu sò stati sparamundati s'accoddini ciaccianendu. ciberna : a busgiacca. cinghjasi : cinghjasi u fucili, cinghjasi a bursa : metta in ghjiru à... ciorma : una ciorma di culumbuli : una banda, un bolu. circà : circà a posta, circà u ghjacaru, circà a parnici ferta : azzioni par truvà qualcosa. cispra : un vechju fucili ciuffu di pini : u signari, à volta, s'invaddulighja in un ciuffu di pini. A culumbula s'appodda in un ciuffu di pini. coda : a coda di u ghjacaru. Codicurtu, codilongu, codipilacciutu. colpu : l'aghju colpu : l'animali hà ricivutu a fucilata. coltu : m'aghju coltu a porca : l'aghju avuta in punta di fucili. cova : l'ova di l'aceddi. cruciati : un signari cruciatu : buliatu incù u purceddu. cudizzulà : trinnicà a coda. cudizzula : una coda minuredda. culipippuli : stà in culipippuli : stà in pusonu, in cacaronu. culumbulà : caccighjà a culumbula. culumbula : aceddu di passaghju : ghjunghji fin d'uttroi è si ni và fin di marzu. culumbula pitricaghjola : culumbula più minuredda. cullucatu : a culumbula s'hè cullucata : hà trovu un locu par stassini. culpà : culpà a parnici : tumballa o firrilla. cultedda, cultiddonu : cultedda chì si chjudi cultiddonu par taddà a carri. cumbriculà : cumbinà. cunfratulà : cunfratulassi pà a cacciamossa : discorra tutti insembi. cupponu : caccighjà incù u cupponu hè intirditta. Teghja incruchjata incù un rochju par piddà i parnici. Si mittia suttu padda è granu. Accuppunà : piddà drintu à u cupponu. curra : stu ghjacaru curri bè : suveta bè a porca. currera : a currera : a currera invechja i ghjacari. curroddulu : fittu in coghju liatu à u coddu di u ghjacaru. cusciottu : si sparti u cusciottu di u signari : a parti suprana di u schincu. cursoghja o andaghjina o violu : a stradiola fatta da u passaghju di l'animali ; indù l'animali passa in cursa. cutaleddu : u signari minori. cuvà : a parnici cova l'ova. I teni à u caldu. difendasi : u signari si difendi da i ghjacari : ùn si lascia micca piddà. dirruchjatu : ùn teni più rittu ; hà u spinu troncu à l'altura di i reni. drittu : u drittu di caccia : pudè caccighjà. Un ghjacaru drittu : chì stà à senta, chì sà caccighjà. duppiettu : tirà un duppiettu : dui fucilati. fà (u postu) : fà u postu à tal locu, à tal'ora : ritruvassi à locu è à ora scelti. fà falà u fucili : cacciassi u fucili da l'ochja è fassilu falà. facciatedda : spezia di ghjaddinedda, facciata bianca. falà u sangu à i peda : a paura o u dannu facini falà u sangu à i peda. fasgianu : grossu aceddu culuritu ghjuntu d'altrò. federazioni (di caccia) : veda urganizazioni di a caccia. ferma : stu ghjacaru hà u bedda ferma : teni a parnici o u biccazzu in ferma. U ghjacaru ùn avanza più. fermu : caccighjà à u fermu : mettasi in posta è aspittà chì u bulamu si calessi. fertu : colpu, ma micca mortu. fiddà : a muvra fidda : faci u vacciaru (u so chjucu). fiddera : u mumentu di fiddà. L'attu di fiddà. fittu : u fittu di u fucili : u balsu. Un pezzu di coghju pà lià. forti : u signari s'hè rimessu in u forti : un locu bruttu incù a machja zippa, strinta, spissa. fraià : sfraià : quandu u ghjacaru trova u signari, u fraia : abbaghja più forti par fallu parta. fraiata : sfraiata : un attaccu d'abbaghji è di nichji forti. frisgionu : aciddonu d'acqua incù u coddu verdu. frisgiu : un frisgiu di machja : u signari s'hà presu u frisgiu di a machja : una strascina di machja : un filu di machja. frusciu o frisciu : aghju intesu u frisciu di l'ali : u trostu fattu da l'ali. frusta : a frusta di l'animali. Ci hè a frusta : i vistighji di u passaghju di l'animali. fucili : arma par caccighjà. fucilata : attu di tirà incù u fucili. U chjoccu di u cartucciu sparatu. fuonu : una tussa cattiva. garganedda : una razza d'anatra ghjacaru : U CUMPAGNU DI U CACCIADORE. ghjacaru di piuma : par caccighjà u bulamu. Ci hè : - u braccu - u spagnolu - u griffonu Kortal - u bastardonu - u cursinu - è altri razzi guasgi tutti ghjunti da fora è chì ùn hani micca nomma corsi. ghjacaru signaraghju : par caccighjà u signari (è ancu u lappinu è a levra). Ci hè : - u griffonu : « vendéen, nivernais ». - u cursinu : razza di i nosci loca (piuttostu saianatu). Hè un ghjacaru risistenti è rapidu, lestru. - chì faci à tuttu : un ghjacaru bonu par tutta caccia. - vulparicciu : chì curri a vulpa. È à volta u signari. ghjacaru : Nomma di ghjacari : Bruscu, Bucchineru, Boscu, Bianchettu, Buccu, Banditu... Culombu, Chelia, Cuchju... Filiconu, Finetta, Fiamma, Falcu, Fracassu, Finu... Liamonu, Lionu, Liunetta, Lisetta, Liambrunu... Marchisa, Metissu... Nivru, Neru... Panteru, Pidiolu, Pichjinu... Ribustinu... Sarpentu, Stella, Scoddu, Stria, Saina... Turcu, Tigru, Timpesta... Ventu... Zamponu... Qualità di u ghjacaru : Ghjacaru drittu, fattu, astutu, chì rimetti, chì afferma, chì urulighja a porca morta, chì teni u pedi, di sangu, chì marchja à ventu, chì apporta, chì teni à longu, di parseguitu... Difetta di u ghjacaru : Ghjacaru tranchju, bataghju, chì attraghji, briosu, fucosu, taddascatizzu, vituparatu, scurtu, mutu, chì si chjimpa à i parnici, chì si manghja a parnici, lunaticu... DITTI È PRUVERBII annant'à u ghjacaru : Omi, ghjacari è cavadda, piddali di razza. Cavaddi, ghjacari, fucili è donni ùn si n'impresta à nissunu. Sì t'ùn voli avè cateddi in casa, ùn lascià andà a to ghjacara à mez'à i ghjacari. Ghjacaru coda à canestra, ghjacaru di minestra. Rispetta u ghjacaru pà u patronu. À ghjacaru cunnosci u patronu. À un bon ghjacaru li si dà un bon ossu. À bon canu, bon ossu. Ùn circà u ghjacaru chì ghjaci. Curra à ghjacaru tichju. (pianu pianu). A risa ghjacarina (falza). Riceva à qualchissia com'è un ghjacaru. I cateddi a piddani à a razza. U sonnu invechja i ghjacari. Un ghjacaru appatrunatu. Cania friciosa faci i cateddi orbi (cechi). Ùn ti fidà di u ghjacaru trizinatu chì hè tranchj è vituparatu. U ghjacaru codicortu hè cacciadori è astutu. U ghjacaru codinchjirchjatu hè fideli è lunaticu. U ghjacaru senza sensu ùn curri chè à ventu. A ghjacara codifina curri da a sera à a matina. U ghjacaru uchjatu ùn vali nunda ed hè batachju. A ghjacara pedilivrina curri signari è muvrina. U ghjacaru pedifinu è barbutu, hè cacciadori è faci à tuttu. ghjacaraghjolu : quiddu chì lenta i ghjacari in cacciamossa. ghjacia : u ghjacaru ghjaci : stà straquatu. ghjacitoghju : u locu ind'iddu ghjaci (dormi). ghjaddinedda : aceddu d'acqua ghjangaru : sciancu ghjanghjulà : u ghjacaru ghjanghjulighja : si pienghji, briona quandu li senti qualchi locu. imbicchita : a muvra hè imbicchita : hè in calori, circa u masciu. Hè annant'à un puntonu. imbutissatu : u cacciadori s'hè imbutissatu : s'hè trovu impresu in a machja forti (tiria, lamaghja...) impastughjà : lià i schinchi incù una pastoghja o una corda. Impastughjà u signari mortu par carriallu. impizzà : (u signari) s'impezza u signari par spartalu : si tadda à pezzi. - S'uscia o si spedda (si scurtica). Sì dà o si ghjetta a peddi. Tempi fà, quiddu chì u tumbaia, si vindia a peddi. - Si strippa, si scacca a curata è i pulmona (tocca à quiddu chì l'hà tumbu). - Si smeza (si squarcia), incù una piuletta, si staccani i spaddi è i cusciotti. - Si faci singhi parti annant'à i cusciotti è i spaddi. Dopu s'aghjusta l'altri pezzi. - I parti fatti si tirani à imbusca. Prima si spartia tuttu, ancu a curata. U capu è a peddi andaiani à quiddu chì u tumbaia. imprisatu : u ghjacaru s'hè imprisatu in un lucacciu : ùn pò più escia, hè prighjuneri impustà : metta in posta : u locu indù devi passà u signari. (o altr'affari) impuntata : a muvra hè impuntata : si n'hè cuddata annant'à una punta alta. incanita : a ghjacara hè incanita : circa u ghjacaru. incasciu : di u fucili : a parti in legnu di u fucili. inciucciulitu : u turdulu inciucciulitu da u fritu : ùn pò tantu saltuchjà da u fritu. inchjustratu : chjusu in un chjostru. incurratoghja di l'arghjetu : a forma di corra di l'arghjetu. infattà : mi sò infattatu incù u signari : ci semu scontri. ingavuddà : a corda di u ghjacaru s'hè ingavuddata : s'hè inturcinata è annudata. insangunà : empia à sangu (insangunà u locu). Sparghja u sangu ; perda u sangu. insangunatu : impiastratu di sangu. intanassi : entra in a tana. intrappulatu : presu in una trappula. introvunassi : u cacciadori s'introvunighja : hè drintu à un truvonu. intuppà : i ghjacari intoppani u signari : sò ghjunti à piddallu. intuppata : i ghjacari hani datu una bedda intuppata à u signari : li sò piumbati addossu. lacciu : metta i lacci à u signari (hè intirditta). I lacci sò in acciaghju. Hè una vera calamità pa i ghjacari chì si poni piddà drintu suvitendu a vistighja di a porca. lià : lià i ghjacari, tenali liati par ùn isfà a cacciamossa. Unu pò parta è fà scappà i signari innanzi d'avè presu i posti. lintà : lintà i ghjacari in vistighja ; scioddali annant'à una vistighja. leva : fà a leva di i parnici : addivalli. Sta catiddatura hè di bedda leva (di bedda razza). levra : levru : u cucinu di u lappinu, più maiò è arrichjutu. liccà : fà liccà u signari mortu à i cateddi : una manera d'avvizzà i cateddi à u sisu di u signari. - Hà leccu una fucilata : hè statu toccu. livà : i ghjacari hani livatu : hani pisatu u signari. machja : u signari hè à a machja : a vegetazioni bassa di a Corsica. machjonu : locu di a machja alta è zippa. mancà : mancà u signari : ùn l'hà micca colpu. manghjuscula : a manghjuscula di u signari hè pà u più : ghjandi, castagni, radichi, funghi, grani, frutta, furmiculi, pesci... manzu : micca salvaticu. Addivatu da l'omu. marchjà : u ghjacaru marchja in ferma : manera di marchjà in vistighja. merula : aceddu di passaghju. Qualchì ad'una si ferma quì. mira : a punta di u fucili chì servi à mirà. metta (in ghjirma) : urganizà, metta in ghjirma a cacciamossa. morda : u ghjacaru mordi u signari mortu : l'arreva di denti. mottu : in a cacciamossa ci volini i motti par parà u signari. Hè una boci chì briona pianu, ghjustu par fà canzà a porca. muccichili : u « nasu », u rugnu. mudu : animali mudu : grisgicciu. mursicà : u ghjacaru mursica : morda. musu : u musu di u ghjacaru. musilongu : u signari hè musilongu. muvra : animali salvatica chì campa in muntagna. D'appressu l'archeologhi, saria un muntonu ghjuntu in Corsica à l'epica di u neoliticu da l'urienti vicinanti. Uni beddi pochi sò insalvatichiti. Avariani a stessa incapatoghja è a stessa murfulugia chè tandu. nasu : stu ghjacaru hà u nasu : hè nasifinu : senti a vistighja incù facilità. neru : u signari hè neru catranu, neru pipparu, neru impatimatu, neru impuzzatu. nichju : abbaghju di u ghjacaru quand'iddu curri u signari. Ùn hè micca listessu quand'idd'hè liatu. Si cunnosci i ghjacari à u nichju : - Nichju cantarinu, grossu, stracciatu, finu, altagnu (chì si senti da luntanu), raganu (arraghitu), tanciu (micca lindu), rogu (veramenti grossu), bastunatu (à ghjanghjulera), strangulatu... nidicata : ciò chì ci hè in u nidu : i piulacona. nidu : u locu indù u bulamu cova i so ova. nizzulà : abbaghjà com'è lagnendusi. U ghjacaru nizzulighja quand'idd'ùn hè micca cuntenti d'essa liatu. nizzulu : abbaghju chì pari un lagnu. ochji : ochji à a posta : da davanti à a posta. parnicià, sparnicià : caccighjà i parnici. parnici : aceddu nustrali : parnici russa ; ghjunta : parnici grisgia. parnicinu : tirà à parnicinu : à a spaddata, quandu bola davanti. particà : carrià u signari incù a partica : un legnu solidu par carrià. Un palu. Pascitura : - di a parnici : frutta manza è salvatica, arba tennara, grani, ova di furmiculi, griddi... - di u biccazzu : varmi, arba tennara, suchja a tarra, i cacatoghji vaccini. - di a merula è di u turdulu : baghi, alivi, varmi, murti, litaredda, graneddi di l'aiacciu, eddara... pesta : ci hè ghjuntu a pesta in furesta : a furesta hè impistata : a maladia s'hè sparta. passaghju : u passaghju di i culumbuli : u locu ind'iddi passani o u mumentu quand'iddi passani. permessu di caccia : (veda legislazione di a caccia). piantà : u ghjacaru pianta in ferma. pichjulu : di a tintinna : u chjoccu. pinciulonu : arrichji pinciuloni di u ghjacaru : chì pendini : pindulionu. piduta : (à a) scappà à a piduta, senza pisassi. A parnici spavichjata scappa à a piduta. pidiati : vistighji di i pedi. pisà : u braccu hà pisatu u biccazzu : l'hà fattu parta. pisatu : u biccazzu s'hè pisatu : hè partitu à u bolu. U signari hè pisatu : hè in calori, circa a femina. piulaconu : acidduchju sempri in u nidu. piumbà : u ghjacaru hà piumbatu addossu à u signari. porca : u signari in generali. posta : u cacciadori hè in posta : u locu indù passa u salvaticumu. pregna : piena : a lofia hè pregna : t'hà i purciddini in corpu. pristu : brionu par cacciassi u ghjacaru da mezi pedi. pulzà : taddà a vena di u coddu. Fà sangunà. puntà : u signari punta innanzi di francà u stradonu : si ferma. purcafonu : raionu : purciddinu minori. purcastru : purciddinu purciddà : fà i purciddini. A lofia purciddighja. purciddera : u mumentu di purciddà. L'attu di purciddà. purciddinu : i chjuchi di u signari è di u purceddu : purchetti. pustemma : un sacchettu di materia è di sangu. pustià : rimarcà, ricircà. quaglia : aceddu chì tira un pocu di a parnici, ma più minori. Stà piuttostu in i stuppii. ravanà : u signari ravanighja : chjama i so purciddini. rasciatoghju : u rasciatoghju di u signari : l'arburi indù veni à rasciassi hè frustu. ransciulà : avè difficultà à rispirà, avè a ransciula. rantanà : u signari rantanighja quand'idd'hè fertu : suffia, rispira mali. - rantanu : u rimori. reffica : una reffica di signari : una banda. ribatta : (u signari) : fallu vultà. ricintu (di i ghjacari) : un locu chjusu pà i ghjacari. riccutitu : u signari s'hè riccutitu : hè cascatu è po s'hè arrizzatu. ridossu : un locu calmu, arrimbatu. rimetta : i ghjacari rimettani u signari : l'hani richjappu è u tenani strintu. rimissu : u signari s'hè rimissu : s'hè arristatu di curra è dà capu à i ghjacari. risanà : a malatia hè compia. roba : ci era a roba in a cacciamossa. Roba ùn si ni tumba indarru. rugnicà : u ghjacaru rugnichighja : ùn hè micca cuntenti. rugnu : u muccichili. rumà : svultulià a tarra : u purceddu ruma. rumatura : a tarra svultugliata. ruspà : zappà a tarra incù i sgrinfii di i pedi. A parnici ruspa. ruspatura : indù hani ruspatu ; a vistighja. sacchetta : carnazzera : par purtà u tuvaddolu, u spuntinu. saianatu : un ghjacaru saianatu : incù frisgi in traversu annant'à u corpu. sangunà : perda u sangu. U signari mortu piscia sangu : sangunighja. sangunosu : pienu à sangu. sannà : u signari hà sannatu u ghjacaru : l'hà stroppiu incù i sanni. sannata : un colpu di sanni. sanni : i denti arrutati chì spuntani for'di u muccichili di u signari. salvaticumu : a roba salvatica. sapara : un cantonu biotu pà aggruttassi. scarpincu : stu cacciadori hè scarpincu : marchja incù monda facilità. sbattulà : (di l'ali) : sbatta l'ali. sbrimbassi : sò isciutu tuttu sbrimbatu da u lamaghjonu : a peddi strappata da a lamaghja. scannà : taddà u coddu (a vena di u coddu). scompia : avemu scompiu i parnici : l'avemu sfatti : ùn ci n'hè più. scalcittà : dà i calci. A porca scalcitighja quand'idd'hè par morra. scapizzà : taddà u capizzu : taddà a strada pidendu un accurtatoghju. scapizzera : attu di scapizzà : aghju tumbu u signari à scapizzera : aghju cursu par taddalli a strada. schiettu : un signari schiettu : puru. schincu : a ghjamba di l'animali. scialutà : u ghjacaru scialutighja : abbaghja a vistighja frisca. scudittà : scudizzulà : u ghjacaru scudittighja : batti a coda. scuffulà : quandu u signari pidda ventu, scuffulighja : « suffia ». scurà : u signari hà scuratu u cacciadori : l'hà suspresu. scurrutonu : mi sò chjappu un scurrutonu à caccia acqua forti : una ruppata d'acqua. scurtonu : aghju presu un scurtonu par fà più prestu : aghju taddatu à l'accurtu : una strada più curta. sciugnolu : i sciugnola di u signari : l'ungni. scurticà : caccia a peddi. scuzzulà : u ghjacaru trosciu si scuzzulighja : trinnica u pilu par fà schizzà l'acqua. setanu : u pilu signarinu : setanu rittu annant'à u spinu. sfarracata : u signari hè ghjuntu in posta a bucca sfarracata : a bucca aparta : sfiatatu. sfatti : i lapini sò sfatti da a malatia : sò tutti morti. sfiatatu : hà persu u fiatu : hà i difficultà à rispirà. sfilà : u signari sfila : curri prestu senza richità. sfraschiccià : passà a mezu à a frasca fendu u trostu. sfraià : fraià. sfraiata : fraiata. sfrancassi : u signari a s'hà sfrancata : s'hè salvu. sgucciuratu : hè ghjuntu sgucciuratu : senza fassi penseri. signari : à l'epica di u neoliticu, da 5000 à 3000 anni innanzi à Cristu, l'omini di quì hani ghjuntu animali d'addevu : a capra, u muntonu è u purceddu. Prima pari chì ùn ci era chè animaluchji salvatichi. U signari corsu vinaria da sti purceddi. L'archeologia, scavendu di più, pirmittarà di cunnoscia meddu tutti st'origini. signari puru ; signari cruciatu, qual'hè chì sà più ? signarinu : chì veni da u signari. Culor signarinu : neru pipparu, grisgiu, russicciu, spanu... sionu : un signaruchju, ghjovanu. Frisgiatu com'è un sionu. Signari cruciatu. spaddà : mettasi u fucili à a spadda. spaddonu : tirà à u spaddonu : à a spadda. spannà : spannà i parnici : pisalli sanza vulella. spanu : culor spanu : russu spanu : chjaru, giaddicciu. spianà : spianà u fucili : mettasi u fucili à l'ochja. spiddà : caccià a peddi. spiumà : caccià i piumi. spiumazzatu : chì hà persu i piumi. spustà : lintà i posti, andassini da cacciamossa. stancià : i ghjacari sò stanciati : si sò arristati di nichjà. stantarolu : falchettu. stinzassi : u signari s'hè stinzatu l'anchi. stintinnumu : u trostu di i tintinni. strunchichjumu : u strunchichjumu di u signari : stronca i branchi quand'iddu passa in a machja. stuppia : ciò chì ferma in i biadaghji dopu avè sigatu a biada. struppionu : stu cacciadori hè un struppionu : tira à a malavia ; ùn faci chè struppià senza tumbà. subbissu : u locu hè subbissu da i signari : hè sfattu. sucità (di caccia) : (veda urganisazioni di a caccia). sutta : a sutta di i cateddi : u mumentu di sughja, l'attu di sughja. svadulà (u signari) : cacciallu da a vadula. svià : cambià strada. sviata : un cambiamentu di strada. svoddulu : par lià u ghjacaru ci voli un svoddulu sinò s'inturcinighja a catena (o a corda) : u ancinu chì turna da par iddu. sunà : i colpa sonani : si sentini. suvità : marchjà daretu : u ghjacaru suveta u signari. tacconu : m'hè affaccatu un tacconu : un signareddu di pocu valori. taddatu : un taddatu in furesta : un locu indù a machja hè stata taddata. taddolu : un taddolu di culumbuli : una piccula banda, una bandicciola. taddu : a crista chì spicca un custatu da l'altru. taddu sversu : taddu difficiuli à praticà. taddu svoltu : u taddu daretu. taddu culandi : taddu da l'altra parti. taluzzà : u ghjacaru taluzzighja : suveta u signari da vicinu. tana : a tana di u lappinu : u tafonu indù si piatta, ind'iddu dormi è catiddighja. tanciu : chì abbaghja incù u nasu. tantu à longu : piuttostu vicinu. tazzà a carri : taddà. tazzulà : taddà à pizzuchji. Tena : - a ferma : a parnici teni a ferma : ùn iscappa micca à a piduta. - a posta : u cacciadori teni a posta : ùn si ni và micca. - i posti : u signari teni i posti : passa sempri pà i stessi posti. - à longu : u ghjacaru teni à longu : ùn si stanca micca. - u pedi : u ghjacaru teni u pedi : ùn perde micca a vistighja. tenda (i trappuli) : piazzà i trappuli. tigna : malatia di peddi. tignosu : carcu à tigna. timpanu : tintinna in bronzu. tindini : lacci par piddà meruli è turduli, fatti incù u pilu cavaddinu. tintinna : campanedda appiccata à u coddu di u ghjacaru par senta ind'iddu metti. tirà : sparà. Ci hè monda maneri di tirà : - tirà à brusgia stupponu : à vicinu. - tirà à a spaddata : à tempu spaddatu, senza visà. - tirà à calzu d'arrichji : à cantu à l'arrichji di u signari. - tirà for di tiru : à longu, à luntanu. - tirà à u fermu ; à bolu. - tirà à a ceca : senza veda. - tirà à u spaddonu, in i pinneddi... - tirà in cursa, tirà puntatu... - tirà à parnicinu. - tirà à a pisata, à a smachjunata, à a sfrattiata (quand'iddu traversa un machjonu). - tirà à brusgia pilu (da vicinu). - tirà à tiru di pisciu. - tirà à tiru di baretta, à tiru di porca, à tiru distaccatu. - tirà un colpu seccu. - sfruntilà (tirà in fronti). tiradori : quiddu chì tira. tittuli : i cateddi s'appuppani à i tittuli di a ghjacara : a punta di i puppuli. toppa (di u signari) : a coghja dura di u spaddonu. traghjittà : u signari traghjitighja : passa aspissu par stù traghjettu. trapendasi : u signari s'hè trapesu da l'altra parti : si n'hè falatu da l'altra parti. trapintassi : lampassi à capu in ghjò ; cascà. U signari s'hè trapintatu in a pinduliccia. trappuli : tenda a trappula à u topu (o à a merula) sturmentu par chjappà topa... trincà : cambià direzzioni. tripputu : u signari tripputu : incù a trippa. trizinu : spezia di turdulu più maiò. trifulu : un trifulu di machja : un frisgiu di machja, un curdonu di... truttulà : a porca hè ghjunta truttulendu in posta : à u trottu. truvonu : vangaronu ; locu inciuttatu, strintu è fundu. ughjulà : u signari ughjulighja : chjama a cumpagnia. Ughjulimu : attu d'ughjulà. ughjulu : u brionu di u signari chì ughjulighja. unghjata : a vistighja lasciata da l'unghju di un animali. urghjità : u signari urghjitighja : hà intesu qualcosa è da luntanu scuffulighja circhendu à piddà ventu. urulà : u ghjacaru urulighja : abbaghja à a morti. urulu : abbaghju chì faci paura. uscià : uscià u purchettu o u signari : brusgià u pilu. usciatu : u signari usciatu ; hani brusgiatu i pili. Metta l'animali in usciatu : u locu indù ci hè cursu u focu. vacciaru : u chjucu di a muvra. vadula : u signari chjaci in a vadula : u so lettu piattu in u butissu. vangonu : vangaronu : u biotu à mezu à dui taddi. varcà : u signari hà varcatu a posta : hè isciutu da cacciamossa pà a posta. vardiacaccia : quiddu chì cuntrolla a caccia è i cacciadori. vatà (suprattuttu a notti) u signari : aspittallu à u passaghju o à u manghjatoghju. vatera : attu di vatà. vatatoghju : u locu indù si vata. veda d'ochja : essa sicuru ; l'aghju vistu d'ochja (incù i me ochja). Ventu : - u signari pidda u ventu. - avè u ventu bonu, u ventu contru, u ventu chì rivoddi. - taddà u ventu : mettasi di manera à ùn fassi senta da u signari. - u ventu mulinighja : ghjira. - i venta si cuntrastani : facini à quiddi chì hà da vincia. - ùn si pò tirà u signari contr'à ventu. - u ventu hè l'arma di u signari. vintata : u buffulu chì porta u sisu, l'odori. visticà : circà i tracci, i vistighji lasciati da l'animali. vistighja : traccia lasciata da l'animali. - vistighja frisca : quidda di pocu fà (di a notti pà u signari). - vistighja vechja : u ghjacaru ùn la senti più. vistiti di caccia : in Corsica a caccia hè stata un' attività di tutt'omu : povaru o riccu. A moda di i beddi vistiti spiciali pà a caccia ùn asistia micca, ma à pocu à pocu veni anch'idda. U tradiziunali saria : - a casacca di caccia (a ghjabbana, a marzina, a carnazzera). - u pantalonu hè pa u più quiddu di tutti i ghjorna. - a baretta - i scarpi grossi o i stivali. - a carnazzera (a sacchetta...). vulpi : « puzzinona ». I cacciadori di signari ùn la poni veda : hè quidda chì danna i ghjacari. (A vulpi perdi u pilu, ma micca u viziu). zampata : traccia lasciata da l'animali. zocculu : avè uzocculu : a trimuledda data da u fritu. zucculà da u fritu : quandu si stà monda in posta d'inguernu vi ghjunghji u zocculu. Tandu veni mali à tirà. Eccu in generali l'urganisazioni di una cacciamossa : A cacciamossa scelta hè quidda indù s'è visticatu signari. Dopu avè studiatu a cacciamossa è presu u ventu u capimachja spicca : (1) - i boci (i brioni), i motti (2) - i posti (3) - i ghjacaraghjoli. I boci sò à volta ghjacara -ghjoli. Ci voli à stringhja u più pussibili a cacciamossa par impidì i signari d'escia colpa. I boci brionani dopu a pisata di u signari par ribattalu versu i posti. I motti si facini senta par avvirzallu à u tiratoghju. I ghjacaraghjoli spiccani i ghjacari è lentani in viatighja in loca diffarenti di manera à truvà monda signari. Si mettini i motti quandu i posti sò pochi : un mottu pò parà dui o trè posti. Un' si sposta chè quandu i ghjacaraghjoli è i brioni annunciani a fini di a cacciamossa. In a cacciamossa ci sò i loca chjusi da a natura : cantunicci, ribali...