[Image]

                                  [Image]

      A literatura na era cibernética: unha reflexión socio-cultural

por Manuel Forcadela

[Image]

Queremos, en primeiro lugar, trasladarlles unha apreciación, se cadra
compartida por moitos analistas e estudiosos do fenómeno da comunicación: o
que está a acontecer é unha revolución de tal calibre que se nos tivesemos
que remontar na historia a un período de semellantes dimensións, no que
atinxe á transformación das condicións de vida da humanidade,
encontraríamonos coa falta absoluta de antecedentes. Nin sequera un periodo
de tantas mutacións como o neolítico, desde logo moitísimo máis delongado
no tempo, podería ofrecernos elementos equiparables.

Non se trata, desde logo, de deitar as campás ao voo, proclamando a boa
nova, como se dunha América descuberta se tratase, aínda que o que hoxe
mesmo poden ver os nosos ollos tería sido considerado, hai só uns poucos
anos, como unha febril ensoñación futurista. Pero, en definitiva, cábelle
ao escritor, en tanto que home de comunicación, afrontar a análise das
novas perspectivas e, xa que logo, prepararse para os novos tempos que han
ser, que son xa, con toda certeza, tan distintos en canto á producción e
transmisión da literatura e os seus discursos adxacentes que mesmo algúns
dos seus vehículos tradicionais poden dalgún xeito verse afectados.

Déixennos, sen embargo, comunicarlles que non vimos aquí a proclamar a
morte do escritor nin a do libro nin moito menos a do lector, tal e como
algunhas voces, acaso algo enfebrecidas, parecen estar a insinuar desde
distintas perspectivas, vaticinando un futuro de usuarios de computadoras
conectadas a redes, voraces navegantes por un mar de información infinita,
desorientados polos cantos de miles de sereas, descubridores, finalmente,
dunhas poucas reportaxes inconexas, como de feito lle acontece, hoxe mesmo,
aínda que non sempre, aos varios millóns de usuarios da Internet que
existen no mundo. Acaso hoxe máis que nunca o ámbito que rodea a creación,
producción e distribución de libros debería facerse eco das palabras de
Camoens cando advertía:

Mudam-se os tempos, mudam-se as vontades,

Muda-se o ser, muda-se a confiança;

Todo o mundo é composto de mudança

Tomando sempre novas qualidades.

Mais cabe argumentar igualmente que o libro, e con el o escritor, gañará en
consideración, mesmo recuperando moitos dos significados que lle conferiron
ao longo dos tempos un estatus de obxecto máxico, tecido el mesmo de
materiais reais e urdime doutras materias abstractas, resultado dun longo
proceso que vén desde a noite dos tempos, desde as táboas e os tixolos da
escrita cuneiforme, pasando polos copistas medievais e por Guttemberg, ata
chegarmos aos modernos sistemas de autoedición que, a través tamén da
cibernética, permiten que calquera poida editar as súas propias obras,
sempre, claro está, dentro da modestia dunha artesanía caseira mellor ou
peor feita.

Mais non é o noso papel, creo, oficiarmos de profetas e aventurarnos a
deitar propostas e argumentos que o veloz avance das técnicas poida pór en
entredito no breve espacio duns poucos anos. Limitarémonos, por tanto, a
presentar o estado actual da cuestión, facendo especial fincapé nas
previsibles consecuencias socio-culturais que se poidan ir derivando,
partindo, iso si, da firme convicción, que esperamos sermos quen de
contaxiar aos que nos escoiten, de que o futuro nos obriga a ser
basicamente optimistas.

Antes de máis, e como queira que o noso auditorio está composto,
fundamentalmente, por homes e mulleres de letras, quixeramos falar dun
feito, ao noso ver, de importancia capital para afrontarmos o problema e
podermos sinalar finalmente a necesidade dunha mudanza de actitude. Desde a
mesma irrupción do romantismo, a finais do século XVIII, o mundo do
coñecemento escindiuse en dúas parcelas perfectamente delimitadas: letras e
ciencias. Esta ruptura, sen dúbida máis real que tópica, na que se acostuma
a citar a Goethe como o último dos homes ilustrados capaz de conxeniar
adecuadamente coñecementos profundos en ambas as dúas esferas, trouxo
consigo varios síntomas: fundamentalmente a reticencia das xentes de letras
frente aos avances tecnolóxicos. Non foi esta, desde logo, unha actitude
homoxénea, e poderíamos sinalar, tanto no pasado como no presente, autores
de grande relevancia que se viron contaxiados pola febre das novas
técnicas. Desde Marinetti, co seu manifesto futurista, proclamando a
apertura dunha nova arte, traspasada pola técnica, seguindo cos ulteriores
vangardistas de toda índole, o proceso de creación literaria foi entrevisto
como un rito en continua mudanza, unha cerimonia que encontrou sempre un
molde novidoso nas sucesivas propostas: o cadáver exquisito, a escrita
automática, a xeración de textos aleatorios, a errata como intervención
directa do azar que sempre melloraba os textos. Frente a esta actitude
moderna, modernista, permaneceu unha disposición esquiva, reacia a deixarse
sorprender polo que algúns consideraron inxenuos xogos. Unha vez máis,
racionalismo e irracionalismo, inspiración e técnica, deixaron sentir a súa
influencia sobre as artes establecendo unha complexa madeixa de
interferencias. Así, automóbil, máquinas, inventos de todo tipo,
televisión, radio, computadoras, recentemente Internet, foron contemplados
por unha grande maioría dos nosos colegas como enxeños diabólicos que viñan
quebrar unha harmonía en grande medida edénica na que o papel do escritor,
en concreto, e do home de letras, en xeral, dispuña dun deseño social e de
actividades perfectamente delimitado. O espírito lánguido e preguiceiro do
soñador puro víase alterado pola presencia de innovacions tecnolóxicas que
case nunca comprendía e que, inicialmente, provocaban a súa reticencia,
aínda sendo capaces, logo, nalgúns casos, de congregar todo o seu
entusiasmo. E a semente do rexeitamento xerou a flor da queixa. Acaso unha
das lamentacións mais estendidas ao longo deste século, e que vai camiño de
incrementarse no vindeiro, sexa, sen dúbida, a de que xa non se le.
Primeiro, a culpa de que xa non se lese tíñaa o cinema; tamén a radio;
despois a television; agora comezan a tela as computadoras. Pero, sobre
todos nós parece pairar, tal espada de Damocles, a sospeita de que cada vez
se le menos e, en consecuencia, publicarase menos e, finalmente, será
preciso escribir menos.

Sobre o fondo paira unha contraposición, que poderíamos seguir ao longo da
historia da filosofía, entre o que chamaríamos positivismo e irracionalismo
ou, mellor, romantismo, por ser este un concepto que acaso se adapte mellor
ao que queremos salientar, tendo o seu centro de debate na oposición entre
Ars e Ingenium, da que logo falaremos, ou, se se prefire, entre Inspiración
e Traballo.

O problema da natureza do xenio e da xenialidade ten sido tratado en
filosofía especialmente dentro da estética e da filosofía da arte. O
interese pola cuestion do xenio despertouse no Século XVIII. Foi frecuente
nos autores deste século referirse ao respecto a Platón e a Aristóteles. A
teoría platónica do xenio exprésase na doutrina da inspiración como loucura
divina (en Fedro). A teoría aristotélica exprésase na doutrina da
capacidade inventiva, pero non necesariamente irracional ou louca, do
creador artístico. Cremos que esta é a orixe dun debate que hoxe pasa pola
maneira en que as máquinas son capaces, cada vez con maior habelencia, de
intervir no proceso creativo.

Os autores referidos apoiáronse ás veces en Platón e ás veces en
Aristóteles, pero isto non significa que as súas ideas sobre a noción do
xenio fosen simple continuación das doutrinas antigas sobre a inspiración
poética. Importante na evolución das ideas sobre o problema foi o escrito
de Alexander Gerard, An Essay on Genius de 1774. Gerard estimaba que o
xenio é equivalente a orixinalidade; non é, pois, a imitación, por
talentosa que sexa, dun modelo, senón a producción dun modelo, idea esta
que retomaremos no remate das nosas palabras, toda vez que dela poida
derivarse unhas das posibles solucións ao problema de definición que, en
breve, vai ter que afrontar a literatura. Na Crítica do Xuízo, Kant
desenvolveu unha idea semellante: o xenio é a disposición mental innata
(ingenium) mediante a cal a Natureza dá a regra da arte. O xenio non é,
pois, simplemente o talento ou o enxeño, por grandes que sexan estes; posúe
unha cualidade propia que ningún talento ou enxeño posúe: a de producir
regras. O xenio non precisa, así, someterse a regras, xa que as produce,
mais non debe confundirse esta liberdade do xenio coa mera arbitrariedade;
as regras producidas polo xenio non son derivables de outros modelos, pero
son regras.

A maior parte dos autores despois de Kant baseáronse dalgún xeito neste;
así acontece, por exemplo, con Schopenhauer. Pero Schopenhauer especificou
a noción de xenio en relación coa súa propia metafísica; o xenio é para
este autor o que é capaz de ver a idea no fenómeno. Non poucos autores
idealistas extremaron a concepción do xenio como orixinalidade e, á vez,
paradoxicamente, fixeron do xenio o capaz da revelación do Absoluto, o que,
por así dicilo, está xa dado. Esta é a chamada concepción romántica do
xenio, que é, á súa vez, o que crea a obra de arte e posúe a intuición do
Absoluto; en rigor, o xenio é presentado como a encarnación do Absoluto.
Por isto afirmábase a soidade, a infelicidade, a melancolía do xenio, así
como a súa inconmensurabilidade (tanto social como ética) respecto aos
demais seres humanos.

Dirá Eduardo Pondal:

o xenio é ser estraño e vagabundo

e do alto obtén as súa soberbas galas

trae saudades dun ignoto mundo

agarimadas nas xigantes alas

Nunha tese resoante, Cesare Lombroso, sostivo a íntima relación do xenio
coa loucura (Genio e Follia, 1864): a chamada teoría patolóxica do xenio.
Pero o xenio parece posuír tamén, segundo Lombroso, caracteres de
dexeneración (Genio e Degenerazione, 1897).

Cando as máquinas e as industrias aparezan e os traballos de manufactura
dean paso aos complexos procesos fabrís, sobre todo a partir da mudanza de
centuria, no escritor, vinculado secularmente a esta concepción do xenio,
aparecerá a ameaza do desarraigo.

Acaso o filósofo que máis reaccione contra ese desarraigo sexa Martín
Heidegger, sobre quen voltaremos no remate desta nosa intervención, cando
produza algúns dos signos claves da súa filosofía. A saber: o camiño
forestal, a ollada clara do paisano, a devastación da Terra, o arraigo no
lugar natural, a eclosión da rosa.

Nin que dicir ten que esta atmosfera de crecente desarraigo ten como
contrapartida a nostalxia. Unha nostalxia que, como todas as saudades,
resulta certamente reaccionaria. Está claro que a figura social moderna do
intelectual e das xentes de letras é unha creación da Revolución Francesa.
En realidade, o prototipo inconsciente que a maior parte de nós temos do
escritor, non deixa de estar en moi grande medida vinculado coa imaxe que
se forma arredor desa época e que pervive, sen alteracións, durante todo o
século XIX e o que levamos do XX. Neste sentido cabe dicir que un dos
maiores atrancos do escritor moderno brota do arcaico da imaxe que quere
para si. Unha néboa de vago idealismo romántico segue a embriagarnos e
aínda falamos de inspiración, de sentimento, de xenio, dunha forma que en
todo se equipara á que podemos encontrar nos textos de hai máis de cen
anos. Curiosamente, as innovacións tecnolóxicas aínda non conseguiron
desfacer ese mito, esa sombra cultural que nos persegue e que encontraría
un dos seus mellores espellos na figura do noso bardo Eduardo Pondal: o
heroe titánico da experiencia interior sumido nos bosques embravecidos das
costas salvaxes á procura do contacto directo coa natureza. Arqueoloxismo
absoluto, regreso á pre-historia, repudio frontal da industria e das
máquinas. A Idade de Pedra como tempo idílico, como harmonioso estadio
inicial. Edípica procura, no fondo, dunha terra sentida como maternal, como
uterina, e o poeta cantando e regodeándose na suposta incapacidade para ser
quen de afastar esa nostalxia.

Ese sería o pólo contrario, o que establece a actual dialéctica entre
tradición e progreso. E é que, xustamente, tal e como podemos rastrexar na
obra de Rosalía de Castro, por citar un primeiro exemplo, os avances da
modernidade crean os síntomas da erradicación, da extracción e separación
do camiño natural e os síntomas culturais derivados desa experiencia.

Luz e progeso en todas partes

pero as dudas nos corazóns

e bágoas que un non sabe por que existen

e dores que un non sabe por que son.

A luz e o progreso non dan ocultado unhas bágoas, unhas dores, unhas
dúbidas que asaltan os corazóns e que se opoñen a eles.

Outro dos nosos grandes poetas do dezanove, Manuel Curros Enríquez,
fascínase, sen embargo, ante a potencia da creación humana e saúda
triunfalmente a chegada do primeiro tren a Ourense e chámalle, con toda a
irreverencia do seu anticlericalismo, Nosa Señora de ferro e o Cristo dos
modernos tempos:

Velaí vén, velaí vén, tan hopada,

tan milagrosiña, con paso tan meigo

que parece unha Nosa Señora,

unha Nosa Señora de ferro.

Tras dela non veñen

abades nin cregos:

mais vén a fartura

a luz e o progreso.(…)

Bon samaritano,

dalle auga ao sedento;

que a máquina é o Cristo

dos tempos modernos.

Agora a luz e o progreso opóñense aos abades e aos cregos, o tren
convértese no símbolo do liberalismo, no inimigo do Antigo Réxime, do
caciquismo, e traen consigo, por suposto, a fartura, a solución aos males
endémicos da economía de Galicia.

Pois ben, cremos que, hoxe máis ca nunca, son perceptibles estas dúas
actitudes. Por unha banda, a perplexidade producto da complexidade da
técnica, inasequible para moitos de nós, e que trae consigo, senón o
rexeitamente explícito, si, cando menos, un sentimento de vaga
desaprobación, de negativa a modernizármonos. Por outra, a fascinación, as
máis das veces igualmente inxenua, producto se cadra do mito cibernético,
un mito que mesmo se traslada como tema á literatura e ao cinema producindo
enxendros de dubidosa credibilidade científica.

A reacción dos literatos ante os avances da técnica, ante as modificacións
da forma que a cultura emprega para espallarse, ten como resultado a
xeracion dun mito ou, se se prefire, dun tema: o que poderíamos chamar A
Morte De. Desde a morte da arte, á morte da novela, a morte do lector, a
morte do cine, a morte da música, a morte do libro. Parece como se, de
súpeto, todo aquilo que consideramos máis amable, os baluartes da nosa
concepción da cultura, os soportes a través dos cales chega a nós, fosen
ameazados, desafiados e postos en perigo por mor dunha complexa tecnoloxía
que, ademais, chega desde Norte-América, revestida cos pecaminosos atavíos
do imperialismo e o liberalismo económico. Pero a verdade é que, pola
contra, se podería argumentar que nunca antes se produciu nin se
reflexionou tanto sobre a arte. En ningún outro momento a humanidade tivo
máis lectores dos que hai hoxe. Nunca se escribiron tantas novelas, nunca
se filmaron tantas películas, nunca houbo un acceso tan maioritario á
cultura. Somos, en moi grande medida, herdeiros dunha tradición nostálxica
e, mesmo, reaccionaria e rexeitamos, dun xeito reflexo, calquera
modificación que nos afaste dese modelo anticuado, obsoleto e, mal que nos
pese, irrepetible dos nosos avós na escrita.

No epílogo a Farenheit 451 de Ray Bradbury relátase a seguinte anécdota:

Hai uns corenta e dous anos, ano máis, ano menos, un escritor amigo meu e
mais eu, íamos paseando e charlando por Whilshire, Los Ángeles, cando un
automóbil da policía se detivo e un axente saiu a preguntarnos que
estábamos a facer:

- Poñendo un pé diante do outro - contesteille.

Esa non era a resposta adecuada. O policía repetiu a pregunta.

Engreído, respostei: - Respirando, falando, conversando, paseando.

O oficial puxo cara airada. Expliqueime.

- Non ten sentido que nos deteña. Se quixésemos asaltar a alguén ou roubar
nunha tenda, viríamos en coche ata aquí, asaltaríamos ou roubaríamos, e
marcharíamos en coche. Como vostede pode ver, non temos coche. Só os nosos
pés.

-¿Paseando, eh? - dixo o oficial-. ¿Só paseando?

Asentín e esperei a que a evidente verdade lle coubese finalmente na
cabeza.

- Ben - dixo o oficial-. ¡Pero que non se repita!

Pois ben. Cando un fala cun literato sobre cuestións vinculadas coas
modernas técnicas ten a miúdo a impresión de se encontrar perante o oficial
de policía do relato de Bradbury.

- ¿Que andas a facer? - pregunta o literato.

- Pois a verdade é que pouca cousa. Navegar pola Internet e un programa que
serve para xerar poemas aleatorios.

- ¡Ben! - parece respostar o interlocutor, con ollada incrédula e mesmo
desconfiada -. ¡Pero que non se repita!

E, sen embargo, repítese. Eppur si muove.

Recordo agora que nunha ocasión un amigo esoterista fíxome unha longa
disertación sobre as capacidades mediúmnicas que tiña adquirido co emprego
do tarot. Despois de analizarmos pormenorizadamente os significados dos
arcanos maiores e menores pasamos ás distintas maneiras en que se poden
deitar as cartas sobre o tapete e o valor que as figuras reciben en cada
posición. De aí seguimos á maneira en que se deben barallar as cartas e
concluímos, finalmente, falando sobre a función do azar que sería, en
definitiva, o elemento fundamentador de toda a predicción. No remate da
conversa eu mencionei que posuía un tarot para ordenador e que con só
presionar un botón as miñas consultas eran sistematicamente avaliadas e
respostadas. Tamén mencionei o feito de que, no breve prazo de un minuto,
eu podía recibir entre vinte e trinta respostas, dependendo da miña
celeridade no manexo do rato, completamente distintas para unha mesma
consulta. O azar, filtrado agora a través do reloxo da unidade central da
miña computadora, variaba, e varía, en cada milésima de segundo.
Finalmente, eu optaba por facerme cargo da mellor das previsións ofrecidas.
E, no caso de que non quedase convenientemente satisfeito, voltaba a
realizar a operación ata cerciorarme de que o meu futuro era, sen dúbida,
refulxente, luminoso e espléndido. Tiña resolto o problema da superstición,
tan endémica nos nosos días tanto en Galicia como no resto do mundo. Non
hai día en que teña que quedar na casa por medo a que me caia unha maceta;
non sufro por antecipado as posibles desgracias dos meus achegados e, desde
logo, nunca chego á conclusión de que mañá non vai ser un marabilloso día
de sol.

Como queira que o meu amigo ficou un tanto abraiado, comenteille a
posibilidade de montar un negocio consistente en atender chamadas
telefónicas e recitar os vaticinios que fosen aparecendo na pantalla. Creo
que aínda hoxe o está a pensar.

En calquera caso, explicoume, os manuais de tarot cóidanse moito de
recomendar que o xogo de cartas sexa moi persoal e tratado con verdadeira
reverencia polo vaticinador. Ao que eu opuxen que, desde logo, o meu xogo
de cartas electrónico leva moitos anos comigo e eu encárgome periodicamente
de escanealo e de certificar que non foi víctima de ningún virus. Así que,
francamente, non vexo a diferencia.

Esta breve anécdota serviría para ilustrar de que maneira os procesos
azarosos que conducen á creación dun texto, desde logo nunha clave moito
máis persoal cá que nos poida ofrecer o tarot, sitúan ao escritor na
posición do vaticinante (e non esquezamos tampouco a palabra vate, de uso
tan extendido entre os poetas). O vínculo fisioloxico entre a saúde, o
pulmón, a palabra, o rego cerebral, a axilidade e cantidade das neuronas e
o resto de condicionantes que se queiran engadir e a creación literaria non
pode, evidentemente, ser obviado. Pero o misticismo anti-cibernético de
moitos escritores non deixa, por outra banda, de producirme un certo
sarcasmo. A renuncia á supermáquina de escribir e de comunicar en que se
pode converter calquera ordenador, coa simple engádega das ferramentas
precisas, é, desde logo, unha opción lexítima pero non deixa de ser, ben
pensado, unha muralla máis do baluarte de defensa dunha concepción do
escritor herdada de tempos ben distintos dos actuais; unha negativa a
reflexionar sobre o rumbo dos tempos; un ancorarse irreflexivamente nunha
concepción da literatura que, se a analizarmos historicamente, resultaría
ser de antes de onte, toda vez que iso tan sagrado que chamamos Literatura
(con maiúsculas) non deixa de ser un producto epocal máis que se desenvolve
a partir de finais do XVII.

Algo semellante debeulles ocorrer aos primeiros escritores que deixaron de
empregar ao papiro para usaren páxinas de papel; aos que abandonaron a
pruma e o tinteiro e se fixeron cargo dos primeiros bolígrafos; aos que
deixaron os bolígrafos e empregaron as primeiras máquinas de escribir.

¿Que dixeron os últimos copistas cando apareceu a imprensa? A mudanza que
se está a producir, agora mesmo, é, sen embargo, moito máis radical. Tan
radical que nin sequera o paso desde a táboa ou o tixolo á máquina de
escribir podería servir para establecer unha comparación. E éo porque agora
a mudanza xa non se axusta unicamente ás pautas de creación e confección
dun texto, senón tamén ás da súa publicación e transmisión.

Supoño que, a estas alturas, moitos de vostedes estarán a pensar que o
seguinte paso da miña intervención será venderlles algunha computadora.
Pero non. Asegúrolles que non cobro comisión e, desde logo, prométolles que
non vou repartir propaganda de ningunha marca comercial.

¿Que marca de computadora tiña Tolstoi? ¿Que sistema operativo usaba
Flaubert? ¿Con que procesador de textos foi escrito o Ulysses de Joyce? Son
preguntas todas elas que non deixan de causarnos hilaridade pero que, sen
embargo, serán totalmente pertinentes dentro de moi poucos anos, cando os
filólogos do futuro, dentro dunha nova variante da ecdótica, analicen
calquera das obras que agora mesmo se están a crear. Pois, hoxe por hoxe,
aínda que non sexan ferramentas comúns na maioría dos escritores, a
cibernética ofrécenos trebellos dunha enorme sofisticación: indexadores,
diccionarios de sinónimos, xeradores aleatorios de frases e de versos,
constructores de concordancias, buscadores múltiples, comparadores de
textos, correctores ortográficos e estilísticos, conxugadores de verbos,
constructores de metáforas e figuras retóricas, e un longo etcétera, por
falarmos unicamente dos programas destinados á manipulación de textos, e
aos que poderíamos engadir os programas interactivos de creación de novelas
que xa existen nestes momentos e aos que logo dedicaremos un pequeno
espacio dentro da nosa disertación.

Por poñerlles uns poucos exemplos, pódolles testumuñar que un Pentium 100 é
quen de facer o índice de palabras da Biblia en menos de catro minutos. O
mesmo procesador de textos co que eu escribín esta conferencia ofréceme
cunha soa pulsación de tecla cento vinteseis sinónimos para a palabra
texto. Sen necesidade de abrir ningún libro, de erguerme do asento e ir
procurar o volume á estantería. Igualmente advírteme, no mesmo momento de
escribila, que tal palabra non é correcta e que debe levar ou non levar
acento. O diccionario en CD-ROM da Lingua Portuguesa de Porto Editora
recolle máis de medio millón de palabras pesquisables, dúas centas vinte
unha mil tres centas corenta e tres difinicións e oitenta e catro mil catro
centas trinta e oito etimoloxías. Eu mesmo paso tardes enteiras encontrando
relacións insólitas entre as palabras, facendo descubertas que precisarían
de toda unha vida dedicada á lexicografía ou da lectura reiterada miles de
veces dun mesmo diccionario. A Enciclopedia Británica en CD-ROM, sobre todo
na súa segunda versión, ofrécenos no espacio mínimo dun único disco óptico
a información amoreada en numerosos volumes de papel. Coa vantaxe engadida
de que o o seu sistema de buscas é moitísimo máis sofisticado de xeito que,
na versión electrónica, eu podo encontrar datos que dificilmente
encontraría buscando na versión en papel. A información desbórbanos por
completo.

Durante o ano pasado a compañía IBM distribuiu unha foto na que as siglas
da multinacional da informática aparecían trazadas, segundo rezaba no pé de
foto, por medio da ordenación de átomos de helio. As tres letras aparecían
construídas mercé a alineación dunha serie de esferas perfectas que,
meticulosamente situadas, producían a ilusión de estaren deseñadas por un
debuxante non moi imaxinativo. O singular do caso era que, curiosamente, as
esferas eran en realidade dun tamaño infinitesimal e a imaxe unha
superampliación dun universo minúsculo. Isto quere dicir que, en breve,
enormes bibliotecas caberán, amoreadas dese xeito, na cabeza dun alfinete.

E, igualmente, calquera das múltiplas memorias de doutoramento que se
fixeron durante anos nas nosas facultades, do estilo de O léxico de
resultan hoxe risibles para calquera que estea minimamente introducido no
mundo da informática. Pois de feito, un estudio lexicográfico exhaustivo
dunha determinada obra pode facerse, dispondo das ferramentas adecuadas, en
cuestión de escasos minutos. O ímprobo traballo do filólogo que
coleccionaba palabras durante meses, elaborando unha tras outra pequenas
fichas cos datos encontrados, non voltará a realizarse nunca máis.

Claro está que todos estes avances non deben facernos sentir medo ante o
futuro do escritor. Antes ben, debemos ser conscientes de que con eles se
abre unha nova época, unha era na que o oficio de escribir lonxe de ficar
obsoleto, como por veces parecen suxerir determinadas voces pesimistas,
acaso non coñecedoras como deberían do tema do que están a falar,
encontrará unha nova vitalidade quedando máis ca nunca ao abeiro, ese si
imposible de manipular electrónicamente, da personalidade, a sensibilidade,
a imaxinación e o talento.

E é que canto máis nos adentramos nos pormenores e facilidades que nos
ofrecen os novos medios, e xa falaremos máis adiante de Internet, máis
tendemos a convencernos, aínda que conservemos unha prudente prevención, de
que os tristísimos cantos de cisne que a miúdo se nos ofrecen desde
determinados medios de comunicación non só non son certos senón que
atentan, consciente ou inconscientemente, contra a máis mínima seriedade.

Deste xeito, creo que non cabe falar da morte do libro nin de ningún dos
xéneros literarios que neste instante existen como formas de expresión das
nosas colectividades. Ben certo é, e acabo de poñer varios exemplos, que
acaso determinados formatos de grande empaque, como poidan ser os
diccionarios, as enciclopedias, en xeral as obras de consulta, poden
encontrar na súa versión electrónica maneiras moito máis eficaces de servir
ao seu propósito como é o de fornecer de información ao comprador.

Mais, desde logo, a mudanza dos novos tempos non fica restrinxida
unicamente ao ámbito da cibernética e do desenvolvemento da computación e
da intelixencia artifical, toda vez que todo isto acontece nunha sociedade
que, igualmente, apresente outros moitos síntomas de cambio.

Nunha recente entrevista, o celebrado crítico xudeu George Steiner
afirmaba:

Nas librarías de Inglaterra, o lapso que permanece calquera primeira novela
nos expositores non vai máis alá dos dezasete días. ¿Que libro difícil e
orixinal ten en tales condicións unha mínima oportunidade de chamar a
atención? Neste supermercado de valores culturais, con esa brevidade de
tempo de exposición, coas modas e as subrepticias técnicas de márketing,
¿teñen algunha posibilidade de sobrevivir os libros máis difíciles? ¿Poden
ademais sobrevivir á transformación do soporte magnético, do CD-ROM, do
novo mundo dos diversos accesos ao texto? Supoño que calquera texto de
autoaxuda, de deporte ou de actualidade si pode sobrevivir sen problemas.
As guías turísticas, as guías de museos téñeno mellor ca nunca. En troques,
non estou moi convencido de que un Proust, un Musil, un Broch ou un
Faulkner teñan demasiadas opcións para pervivir. E isto preocúpame. ¡É a
abolición do tempo indispensable! ¿A que se debe que vostede, nin eu, nin
ninguén teña xa tempo para ler, a pesar dos teléfonos, os faxes e o correo
electrónico? Estamos escasísimos de tempo real, pero o que máis nos falta é
ese espacio interior que a xente sen complicacións si tiña hai algún tempo.

É evidente que Steiner introduce un tema paralelo ao que estamos a tratar
pero que, sen dúbida, non pode separarse do proceso de mundialización da
información á que nos conducen inexorablemente as computadoras. Trátase da
saturación de información.

Na mesma liña, aínda que introducindo novas variantes, parece ubicarse
Lothar Baier cando afirma:

En Estados Unidos, onde o desenvolvemento deste hemisferio se presenta
habitualmente no seu aspecto máis avanzado, é onde máis parece progresar o
proceso civilizatorio que ameaza con transformar a literatura nunha
mercaduría cada vez máis marxinal, ou mesmo con privala completamente da
súa capacidade de ser mercaduría. O negocio estadounidense do best-seller,
que baixo a presión de moitos millóns de dólares investidos cuspe os
productos que con forma estandarizada respostan ao capital investido, pon
de manifesto que todo o demais que se escriba xa non ten valor cotizable.
[…] A literatura estadounidense actual procede na súa maioría de
institucións similares a reservas nas que se suspenden as leis do mercado:
os departamentos de literatura e as editoriais non comerciais dunha serie
de universidades ricas.

François Ricard chama a atención sobre o feito de que a literatura
producida no campus non só está ameazada pola uniformidade, senón que tamén
padece a influencia deformante das disciplinas universitarias veciñas. A
literatura aspira a converterse nunha especie de disciplina teorizable para
gañarse o recoñecemento das ciencias humanas, moito mellor lexitimadas.
Deste xeito, prodúcese un efecto de retroalimentación entre escrita e
teoría que deixa como un coador á literatura e a discursión sobre ela co
tiroteo de todos os deconstructivismos, postestructuralismos,
neohistoricismos e outras terminoloxías académicas postas e mantidas en
circulación nos Estados Unidos. Nesta descripción non me importan os
efectos cómicos que poida producir o choque dun único poema con enormes
montañas de teoría; o que si me importa é a relevancia social de tal
retroalimentación no sistema fechada dunha universidade. A literatura
prodúcese, coméntase e consome no mesmo lugar. Sen embargo, xa non se
produce un metabolismo coa sociedade.

Neste sentido, as recentes manifestacións de Mario Vargas Llosa, no
discurso de entrega do Premio da Paz dos Editores e Libreiros Alemáns,
alegando que 'case ninguén cre xa que a literatura sirva de grande cousa,
agás para non aburrirse no autobús ou no metro, e para que, adaptadas ao
cinema ou á televisión, as ficcións literarias, sobre todo se son de
marcianos, horror, vampirismo ou crimes sadomasoquistas, mellor, se volten
televisivas e cinematográficas', ao tempo que facía un chamamento aos
dramaturgos, novelistas e poetas dos países cultos e libres que se
desencantan do seu oficio pola frivolización á que lles parece estar a
sucumbir ou por cren estar xa derrotados pola cultura audiovisual,
recomendándolles dirixir a ollada a esa vastísima zona do mundo que aínda
non é culta nin libre para levantarlles a moral. 'Alí a literatura non debe
de estar morta, nin ser totalmente inútil, nin a poesía e a novela e o
teatro inocuos, cando os déspotas, os tiranos e fanáticos lles teñen tanto
medo e lles renden a homenaxe de censuralos, e de amordazar e aniquilar aos
seus autores'.

Supoño que as palabras do admirado novelista peruano están enchidas da
esaxeración que requiren os manifestos e as chamadas de atención perante un
inimigo, sen dúbida potencial, que está aí presente, disposto a roubarnos o
tempo, a través da seducción inmediata e fácil do audio-visual, nunha
cultura da comodidade intelectual e da pasividade do receptor, frente ao
lector activo e recreador das obras de ficción. Por iso reflexiona sobre o
feito de que 'as ficcións da literatura non poden competir coas que
suministran as pantallas, grandes ou pequenas. As ilusións forxadas coa
palabra esixen unha activa participación do lector, un esforzo de
imaxinación e, ás veces, tratándose de literatura moderna, complicadas
operacións de memoria, asociación e creación, algo do que as imaxes do
cinema e a televisión dispensan aos espectadores'. Sen embargo, 'as
ficcións das pantallas son intensas pola súa inmediatez e efémeras polos
seus resultados. Apréixannos e excarcérannnos case de inmediato. Das
literarias somos prisioneiros toda a vida'.

Nunha resposta a un inquérito suscitado pola revista Lateral, a raíz da
publicación do libro de Baier, Manuel Vázquez Montalbán subliñaba que:

A literatura tal como a coñecemos, ou o patrimonio que herdamos máis
inmediato, é unha creación burguesa. No momento en que hai un planteamento
antagónico a literatura dedícase a converter ao burgués no referente
negativo, pero tamén segue a depender en boa parte do burgués como o
referente para construír literatura; ou ben descompoñendo o seu mundo ou
converténdoo no antagonista, inventando un referente positivo novo que será
o que sustituirá esa orde.

Eu recordo que a etapa da cal viu o telquelismo, nace da seguinte
formulación: a novela morreu porque morreu a burguesía. E xa que a novela
era a análise privilexiada da burguesía para comprender o mundo, agora
debemos quebrar os límites do xénero.

Co tempo ¿que descubrimos? Pois que a novela e a burguesía son dous
cadáveres que gozan de excelente saúde. Pero ¿que aconteceu? Que a nitidez
dese suxeito chamado burguesía desapareceu e agora temos que recorrer a
chamarlle clases emerxentes; pódese facer novela da burguesía pero da clase
emerxente. E iso é moito máis complexo. Do que se trata é de que non foi
substituído un coñecemento social feito á medida das contradicións sociais
forxadas no XIX e que chegan ata a guerra fría, por un novo coñecemento
social real. E que iso é un instrumento que, en grande medida, impide que a
literatura poida meterse neste terreo con certa seguridade. Porque era
bastante fácil ese territorio, ben para describir un mundo, analizar un
mundo, ou ben para destruílo ou combatelo. O referente estaba moi claro.

Nestes momentos a estratexia real de comunicación baséase en que os
referentes non están claros, non son nítidos e non teñen uns lindes
precisos.

Dificultade da grande literatura para desenvolverse nun mercado
sobresaturado; a aparición dunha literatura de mercado que contravén os a
priori da literatura de calidade; reclusión no ghetto universitario ou
escolar da producción, análise e recepción da literatura; competencia
desleal e invencible do mundo audio-visual e multimedia… serían algúns dos
temas dispostos sobre a mesa. Pero, desde logo, creo que o maior perigo
para literatura, cando menos para a concepción de Literatura que herdamos
dese período de transición que preside a Revolución Francesa, vén derivado
do emprego das máquinas, e moi concretamente das computadoras, nunha nova
función, hoxe por hoxe aínda pouco coñecida, non só como difusores de
textos literarios, feito este que dalgún xeito podería minguar o poder
comunicador do libro, senón, e como veremos, como supersónicos vehículos de
axuda ao escritor (Vargas Llosa chamaríalle escribidor), condicionando a
calidade e a orixinalidade dos seus resultados.

Comezaremos por analizarmos o papel que as modernas redes de comunicación
entre computadoras están a ter xa na difusión de cultura e, concretamente,
de literatura, analizando a aparición do multimedia e de Internet, que,
como todos vostedes saben, incorpora o multimedia, mundializándoo e
facéndoo inabarcable pola súa extraordinaria magnitude.

Creo que a mellor maneira de situar o asunto é explicar brevemente cales
son as potencialidades da Rede de Redes e nada mellor para facelo que
citarlles un debate recollido do servidor de Internet de Le Monde
Diplomatique e que mostra claramente os prexuízos existentes nunha boa
parte dos homes de letras, herdeiros historicamente dunha actitude
contraria, ou cando menos reticente, como xa temos comentado, ás
innovacións tecnoloxicas.

Di o primeiro dos debatentes, un internauta que escribe desde o Magreb:

¿A televisión?: un medio de potencialidades enormes: acceso á cultura,
pedagóxico, etc. ¿En que se converteu? Un recurso comercial sen outra
ambición que o proveito, xerador dunha pauperización intelectual e
cultural, mesmo un instrumento de propaganda ao servicio dos poderes, aínda
que sexan democráticos. ¿Internet? Inicialmente, un medio de comunicación
do mundo científico e da educación, hoxe fagocitado polo mundo dos negocios
que terá baixo a súa man todo canto teña que ver coa información no mundo.
¿Ou pensan vostedes que Internet é algo máis que televisión do Século XXI?

Contestación dun internauta francés:

Hai unha diferencia maior entre os dous medios. O usuario de Internet é
máis activo que o espectador de televisión diante da súa pantalla. As
persoas escollen elas mesmas o que queren ver. Este fenómeno é cada vez
máis real para a televisión que, a través do cable e do satélite, aporta
unha grande capacidade de escolla de emisións. Pero Internet, sen embargo,
aporta algo especialmente característico: cada membro da comunidade
internáutica pode ser o seu propio realizador e contribuír á extraordinaria
riqueza de galerías da rede. Pode, por exemplo, facernos compartir as súas
ideas e a súa cultura sobre tal ou cal dominio, cousa que dificilmente
podería facer a través da televisión. Neste sentido, Internet parécese máis
ao teléfono que á televisión. Eu pódolle escribir unha carta a un amigo ou,
mellor, pódolle enviar unha mensaxe electrónica pero en ningún caso, agás
en circunstancias excepcionais, podo saír pola televisión para saudalo.
Internet é un super teléfono. Pódese falar con varias persoas ao mesmo
tempo, intercambiar textos entre grupos, recuperar libros, coller calquera
idea ao voo… E moito máis…

Recentemente, unha serie de compañías productoras de aparellos de
televisión anunciaron o inminenete lanzamento ao mercado dun novo modelo de
receptor que permitirá a recepción de Internet.

Supoño que moitos de vostedes, se é que non son xa usuarios da Internet,
estarán sobradamente informados das características deste fabuloso enxeño
de comunicación, así que omito facerlles máis comentarios ao respecto, toda
vez que os xornais publican habitualmente artigos, non só de noticias senón
tamén de reflexión, sobre o tema. Permítanme, sen embargo, trasladarlles
unhas poucas apreciacións

Unha das grandes características de Internet, e velaí están as tentativas
da administración americana para controlar as informacións vertidas na
rede, é, sen dúbida, algunha a liberdade. Podemos dicir, sen temor a
equivocarnos, que contén todo tipo de información e que a censura, en
realidade, non existe. Certamente que algúns dos seus contidos poden
atentar contra a moral ou a ideoloxía de moitos dos seus usuarios pero
estes dispoñen dun grande medio para evitalos: simplemente non cargar esas
páxinas. O mundo virtual nace sendo libre e, sinceramente, creo que vai ser
moi difícil evitar que siga sendo así. As informacións que poidan estar
penadas nun estado ubícanse en calquera outro, de xeito que é moi frecuente
encontrar servidores que se encontran moi lonxe da que debería ser a súa
ubicación natural. Por exemplo, toda a información que se pode encontrar
sobre o Kurdistán está, desde logo, fóra de Irak, de Turquía, de Siria, de
Irán. Outra cousa é, desde logo, o número ben reducido de usuarios da rede
que existen neses países e o escasísimo número deles que poida
eventualmente acceder ás páxinas onde se relatan os avatares e as
incidencias do etnocidio que todos eses estados están a cometer contra o
pobo kurdo. Pero isto non evita que a mensaxe estea aí e que moitos miles
de persoas de todo o planeta poidan consultar cales son as posicións
ideolóxicas e políticas dos distintos partidos, así como a historia, a
xeografía, os costumes destas peculiares xentes das montañas.

Outras das obxeccións que se lle fan ao fenómeno das redes de comunicación
vén dada pola perspectiva ideolóxica e sustentanda na suposta crenza de que
contribuirá a incrementar a desigualdade entre o primeiro e o terceiro
mundo. Pero, curiosamente, á luz dos datos que nos ofrece a propia
Internet, a maior evolución no número de servidores da Rede de Redes, está
a ter lugar en África. E, segundo algúns analistas, desde logo nada
sospeitosos de serviren intereses espúreos, a introducción da Internet en
África pode ser unha das bases do seu posible enlevamento tecnolóxico e
económico.

A sociedade industrial estaba caracterizada pola centralización dos medios
de producción, distribución masiva dos obxectos estandarizados, a
especialización das tarefas e o seu control xerárquico. O seu modelo,
botando man da xeometría e da mecánica, é a pirámide e a engranaxe. Mentres
que os tres piares que fundamentan o contrato de traballo son as unidades
de lugar, de tempo e de función.

Coa chegada do tratamento electrónico de informacións, da dixitalización
dos datos e do desenvolvemento masivo dos recursos interactivos de
comunicación, as referencias clásicas voan en pedazos. Ás tres unidades (de
lugar, de tempo, de función) opóñenselle a descentralización das tarefas, a
desincronización das actividades e a desmaterialización do intercambio. A
sociedade nacente organízase en recursos máis ca en pirámides de poder, en
células interdependentes máis ca en engranaxes xerárquicas, á maneira dun
ecosistema informativo máis ca en ringleiras industriais lineais.

Estas novas ferramentas son á sociedade cibernética o que as máquinas á
sociedade industrial. O utensilio básico é o ordenador persoal, multimedia
e comunicante. Portátil ou fixo, de oficina ou doméstico, NC (network
computer) terminal reducida ao mínimo ou PC (personal computer) posto
autónomo, a súa influencia sobre o mundo económico e o seu emprego non fai
máis que se intensificar.

Desde logo, un dos efectos máis curiosos que se poidan derivar de todo este
complexo proceso de dixitalización da información é o que poderíamos
denominar democracia directa, algo tan simple como permitir que os cidadáns
dun determinado estado emitan constantemente a súa opinión sobre os máis
diversos temas, algo así como a celebración de innúmeros referendos sobre
as decisións que deba adoptar un goberno. Dubido moito que exista algún
político disposto a pór en marcha este procedemento. Pero a porta aberta
está xa aí. Os parlamentos deixarían de ter sentido e os cidadáns
exercerían o seu poder de decisión en cada momento. Algo así como un canal
de televisión destinado perpetuamente ao debate político e no que
poderíamos votar a través do mando a distancia. Os resultados coñeceríanse
no momento e o executivo tería unicamente a función de cumprir a vontade
popular.

O sistema podería levarnos, desde logo, a un mundo no que o auténtico poder
estivese no control da información. ¿Imaxinan o fácil que sería manipular a
amplas masas de poboación, o terrible de moitas das decisións adoptadas
'democraticamente'? Supoño que a mellor resposta é a de que a democracia é
o goberno do pobo, non do populacho, mais quen se atreve a tirar do fío de
tal premisa sen caír, obrigadamente, no despotismo. A Asemblea Popular
Electrónica podería converterse nunha vindicación. En calquera caso, o dato
indúcenos a facer unha fonda reflexión sobre os sistemas políticos e a
incidencia crecente que neles están a ter os novos medios. A democracia
audio-visual, a través da saturación de datos, da elitización dos
discursos, do emprego renovado de novos eufemismos, a través dos cales se
evita que o cidadán adquira realmente conciencia dos obxectivos dun
determinado goberno, fican fóra do noso ámbito de reflexión neste momento,
pero, sen dúbida, serían merecedores dunha exaustiva análise que nos
aportaría, sen dúbida, moita luz. Basta coller calquera das declaracións
que os nosos homes públicos realizan diariamente para advertir un emprego
perverso da función poética da linguaxe. Metáfora sobre metáfora, a
realidade adquire un carácter perversamente literario.

Isto, desde logo, suscita un debate e unha reflexión sobre os medios de
comunicación, o seu control por determinados grupos de poder, a súa
capacidade para inteferir na conciencia dos cidadáns de xeito interesado, a
análise da evidente contraposición entre información e conciencia política,
o emprego de determinados formatos televisivos e radiofónicos como
ferramentas de alienación, apelando ao máis instintivo e irracional do
home. Esixe, en definitiva, unha capacidade e unhas ferramentas de
interpretación, unha actitude hermenéutica, un afán descodificador en todos
e cada un dos momentos da vida.

Ora ben, a maneira en que está planteada a comunicación en Internet, dentro
dese ámbito de liberdade que reina no mundo virtual, faría, tal e como está
a acontecer hoxe en día, certamente difícil a censura. Toda información
pode ser intercambiada no espacio cibernético; toda opinión, emitida.

Mais voltemos ao temo que nos ocupa, despois destas breves divagacións
sobre un tema colateral e acaso non menos interesante.

Como todos vostedes saben, en Febreiro deste mesmo ano, 1996, desenvolveuse
unha partida de xadrez entre Gary Kasparov e Deep Blue, unha computadora
deseñada por I.B.M. e considerada a máis poderosa de todas cantas foron
deseñadas ata hoxe no dominio deste xogo, capaz de considerar 50 billóns de
xogadas posibles en tres minutos, ou sexa, facendo a conta, máis de 250
miles de millóns de xogadas posibles por segundo. O resultado final da
partida foi de catro a dous a favor de Kasparov. Segundo algúns
xornalistas, ese día a humanidade respirou aliviada. ¿Aliviada?, pregunto
eu.

¿Que acontecería se a máquina en vez de ter amoreados os datos de miles de
partidas de xadrez cos algoritmos precisos para extraer sempre as mellores
xogadas en cada situación tivese as estructuras, deseño e descripción de
personaxes, acontecementos e alternativas posibles de evolución do
argumento da mesma cantidade de novelas, relatos, obras de teatro,
biografías, etc? Pois simplemente que, nun só día, a máquina sería quen de
deseñar os argumentos de miles de billóns de historias posibles.
Precisaríamos un exército mastodóntico, composto por millóns e millóns de
disciplinados lectores, para podermos seguir o fío desta extraordinaria
máquina de narrar. Afortunadamente esa máquina aínda non existe. Pero o
actual desenvolvemento da técnica podería facela posible.

Pero non, non se alarmen. Por sorte para todos nós, a cibernética ten uns
límites moi precisos no ámbito da linguaxe. As máquinas poden desenvolverse
diabolicamente ben no nivel fonético, e no nivel morfo-sintáctico, mesmo no
nivel narratolóxico, pero é absolutamente imposible que sexan quen de dar o
salto ao nivel léxico-semántico, mesmo que dispoñan dunha enorme base de
datos, composta por palabras e o seu significado.

Para explicarme voulles contar unha pequena anéctoda. Hai algúns anos,
propúxenme crear un programa que fose quen de construír todas as palabras
posibles do meu idioma. Despois de levar a cabo un pormenorizado estudio da
sílaba e traducilo a linguaxe de programación, ordeneille á máquina que
construíse todas as sílabas posibles. En pouco tempo tiven un arquivo con
máis de setenta mil formas disponibles. Fixen despois o cálculo das
combinacións desas setenta mil formas en palabras de unha, dúas, tres,
catro, cinco, seis, sete, oito, nove, dez sílabas. O resultado era
sinxelamente astronómico. Miles de millóns de palabras. Isto quería, e
quere, dicir, que falamos cunha reducidísima porcentaxe das nosas
capacidades expresivas. De feito, unha experiencia como esta revélanos a
existencia en potencia de millóns de palabras fermosísimas que a lingua
deixou de acuñar, palabras que nos fan ensoñar os seus significados
imposibles mentres nos regodeamos na beleza acústica, na fermosura das súas
combinacións fónicas. Estamos, pois, perante a parte da lingua que subxace
latente pero carente de vida, a lingua do nada.

Un amigo meu, músico e poeta, compuxo, aplicando este método, o seguinte
poema:

Iaserís, Iaserís, ¿me culas lás?

Vilal tu sons me ilibas llantero

i en gosvigo tus artes manerás.

Sinfóns malals, ai, ai, maleroero.

Persie ventún cualguiá menisenta

anlla menostro eidolín sinsero.

Trestudando resmores tinosenta

Sinfóns malals, ai, ai, maleroero.

Experiencia semellante, ainda que, desde logo, máis complexa de levar a
cabo, sería a de saltar ao nivel morfo-sintáctico. Evidentemente a máquina
pode escoller lexemas e combinalos con sufixos, prefixos, desinencias,
dando igualmente lugar a un sen número de variantes insólitas. Logo pode
facer que todas estas formas, combinadas entre si, seguindo unhas
determinadas regras sintácticas dean a lugar a frases gramaticalmente
correctas, mesmo chegar a xerar textos posuídos todos eles por un inmenso
grao de absurdo. Un programiña feito por nós, e que procesa aleatoriamente
unha certa cantidade de sustantivos poéticos, tomados previamente da obra
de poetas galegos contemporáneos, deu como resultado, obrigado a construír
versos que fosen combinacións de tres sustantivos unidos pola preposición
de, a seguinte pérola:

chegada de outono de frautas,

experiencia de vento de harpa,

auxilio de sangue de ribeira,

discurso de cumio de podremia.

Por un instante tiven a impresión de que a máquina era consciente da
inutilidade do seu cometido, da súa imposibilidade para ser humana, e
quería amostrar a súa electrónica tristeza por este feito. A enumeración é,
desde logo, impecable e máis de un crítico podería encontrar nela
argumentos convincentes para artellar un discurso coherente. A glosa do
texto daría, desde logo, lugar a un magnífico argumento de ciencia-ficción,
unha especie de doutor Frankestein da creación literaria. Imaxinen vostedes
a este extravagante sabio, perdido entre as sombras dun castelo centenario,
procesando complexas computadoras ata conseguir arrincar delas un discurso
creativo. A maxestuosidade do momento en que as máquinas comezasen a emitir
o seu discurso sublime, perfecto, irreprochable, cargado dunha sustancia
inatinxible para os humanos. O pracer deste inventor, novo Hermes redivivo,
ao escoitar esa balada musical e excelsa.

A sombra de Frankestein planea sobre o mundo da computación orientada á
lingua e á literatura.

Todo isto non está, desde logo, moi lonxe da máquina de narrar que
describiu George Orwell na súa obra 1984, unha máquina, non tan sofisticada
como as que se poderían crear hoxe, que facía sub-literatura para as clases
populares, noveletas e historias de intriga, amor e desamor, para o
proletariado do que el entrevía como futuro.

Ora ben, como imos demostrar a continuación, o proxecto desta máquina ou,
mellor dito, dos programas que farían realidade esa máquina, está en marcha
hai xa bastante tempo. As compañías de software americanas fixéronse eco,
recentemente, do sustancioso mercado que poderían encontrar no mundo dos
guionistas de cinema e de radio e televisión do seu país, así como dos
writings labs ou talleres de literatura que se desenvolven en moitas das
súas universidades, de tal maneira que idearon unha serie de aplicacións,
que hoxe en día constitúen unha parte importante da oferta de novos
productos aplicados á literatura, que axudasen a todos estes creadores na
súa tarefa diaria. E aínda que ningunha destas aplicacións é, polo de
agora, quen de resolver un texto literario ata as súas últimas
consecuencias, confeccionando o tecido da expresión lingüística e
estilística dun discurso literario, o interesante destes programas é que
constitúen un paso adiante no camiño desa portentosa máquina de narrar á
que antes nos referíamos. ¿É posible crear esa máquina? ¿Significaría esa
máquina o final da literatura?

Resulta sumamente interesante analizar todos estes productos para
comprender de que maneira a cibernética está a variar a concepción
tradicional da literatura e, sobre todo, para saber de que ferramentas
teóricas se valen, no camiño de dilucidar en que medida os achados da
teoría e crítica literaria poden ser aproveitados desde o mundo da
computación. Para ofrecerlles unha mostra ben gráfica de todo isto voulles
describir unha aplicación que chegou recentemente as miñas mans e que se
sitúa claramente no ámbito do que poderíamos denominar narratoloxía
cibernética.

Trátase do programa StoryCraft, subtitulado nin máis nin menos que The
Ultimate Story Generating Software. O programa traballa segundo o que os
seus creadores denominan o Método Jarvis. O tal método consiste na
aplicación dunha serie de principios establecidos polo seu creador despois
da análise de moitas obras clásicas da literatura. Para iso botan man do
que denomina os catro elementos básicos da técnica de narrar (Concepto,
Tipo, Categoría, e Componentes (Entorno, Personaxes Principais, e
Axudantes).

O Concepto sería o que os nosos textos escolares de comentario literario
denominan tema central. Así, por exemplo, o Concepto de Romeo e Xulieta,
sería o Amor ou, se se quere, o Amor como potencialidade que pode
ultrapasar á mesma morte.

No Tipo recoñece catorce tipos básicos de historia. A saber: Puzzle,
Aventura de Personaxe, Aventura Local, Persecución, Captura e Fuga, Víctima
Triunfante, Vinganza, Secuestro e Rescate, Transformación Sobrenatural,
Transformación Interna, Amor, Amor Intenso, Chegada da Vellez, e Exceso e
Caída.

Igualmente, estes catro elementos básicos van acompañados do que se
denominan os doce pasos da creación da historia:

1. Dúas introducións: Heroe (baixo sospeita); Antagonista (a víctima).

2. O heroe comeza a axuda (O Antagonista, ao principio inseguro, decide
colaborar).

3. O Antagonista é advertido sobre o Heroe.

4. O Antagonista vai ao encontro do Heroe.

5. O Antagonista ve o Heroe baixo sospeita por primeira vez.

6. Tentativas do Heroe para liberarse da súa maldición.

7. As tentativas do Heroe para liberarse da súa maldición continúan.

8. O Heroe trata de matar o Antagonista.

9. O Heroe deixa vivir ao Antagonista (a maldición desaparece).
Transformación.

10. O Antagonista e o Heroe tratan de integrarse na sociedade pero son
rexeitados.

11. Fracaso do Heroe na súa loita por ser aceptado.

12. Antagonista e Heroe abandonan a sociedade civilizada.

A través dunha serie de pantallas nas que o usuario vai escollendo as
distintas opcións da historia que quere crear (nome e características dos
personaxes, tipo de conflicto entre eles, solucións posibles ao conflicto,
etc.) esta singular aplicación, que, como dixen, non é máis que unha das
moitas que xa existen no mercado, elabora, previo suministro do número de
páxinas aproximado que queremos que teña a historia, e aplicando a
estructura clásica de presentación, nó e desenlace, mais o que denomina
pre-nó e pos-nó, isto é momentos de climax, anteriores e posteriores ao
momento central da historia, unha especie de guión, un crucigrama literario
que autor-usuario só ten que reencher.

En realidade, como ben poden ver, trátase dunha variante do método
establecido a principios deste século polo formalista ruso Vladimir Propp
para a análise dos contos fantásticos e populares rusos e que tanto éxito
acadara entre os vellos guionistas de Hollywood. Pero o curioso é que,
seguindo todos e cada un dos pasos que nos facilita o programa, somos quen
de construír, unha tras outra, marabillosas historias, eu diría que
historietas, que non están demasiado lonxe, en canto á súa calidade, das
que nos ofrecen semanalmente, as últimas novidades da carteleira americana
ou, diariamente, os folletíns e series que se emiten por televisión. Un
esquema repetitivo en canto á súa estructura pero novidoso en canto ás
peculiaridades da historia que podería estar emitindo sen cesar argumentos
de todo tipo e afrontando os máis diversos temas.

Como resultado de todo este proceso, realizado de xeito electrónico co
apoio da máquina, encontrámonos con que a redacción final dun texto
narrativo chega a converterse, para quen queira empregar estas novas
técnicas, nun simple reencher de formularios. Un método que debe facilitar,
e moito, o traballo dos guionistas e demais creadores de ficción,
independentemente, desde logo, do valor que poida acadar o resultado final
do seu traballo.

Estámoslles unicamente a describir o funcionamento dun deses programas pero
debo advertirlles que o actual desenvolvemento das técnicas de computación
pode chegar desde longo moito máis lonxe. Se o programa tivese arquivadas e
diseccionadas a suficiente cantidade de obras da literatura universal,
cousa por outra banda perfectamente posible, calquera narrador-usuario
podería ir confeccionando o tecido do seu texto ao xeito dun puzzle, tal e
como fixera Eliot na súa The Waste Land. Que o personaxe se encontra
paseando unha tarde de chuvia por unha rúa céntrica, pois entón podo
escoller entre un fragmento de Proust, outro de Henry James, etc. Que o
narrador precisa unha cita erudita para explicar o conflicto do personaxe,
non hai problema. Desde Heráclito a Lukacs acoden inmediatamente á miña
cita. Que teño que mover ao protagonista polo interior da súa casa.
Tranquilo. ¿Que prefires? ¿Kafka ou Valle Inclán? E así sucesivamente.

Nos comentarios sobre o Quixote que Foucault insertou en As palabras e as
cousas sobranceaba un (cito de memoria) no que se definía a novela
cervantina como un dos primeiros síntomas da modernidade en tanto que na
segunda parte do Quixote os personaxes que ía encontrando o moi ilustre
cabaleiro eran case sempre personaxes que leran previamente a primeira
parte da novela. Se nas Meninas de Velázquez o pintor está dentro do cadro
e o espectador convértese no obxecto da pintura, no Quixote a literatura
facíase tema da literatura. Cervantes sería, pois, o primeiro en comezar a
construcción do puzzle empregando as súas propias pezas.

Pois ben, a computadora culmina esta literatura de puzzle, desde logo sen o
talento de Cervantes nin o de Eliot, mais deixándolle ao usuario ese último
toque persoal, como en tantos programas que permiten a quen os emprega
personalizalos, deseñando o entorno visual de traballo, reconvertendo os
signos e os códigos da nosa tradición cultural, reciclando o lixo da
cultura herdada, da cultura consumida.

Chegamos ao momento de retomar un cabo que deixáramos solto páxinas atrás,
un cabo que, acaso, tal o fío de Ariadna, poda axudarnos a nós, Teseos do
inicio da era cibernética, a saír do labirinto..

Creo que hoxe máis ca nunca cabe recuperar algúns dos temas clásicos da
tradición da teoría literaria que resultan, á luz das novas tecnoloxías, de
necesario replanteamento, toda vez que a través deles podemos encontrar
novas vías para resolver algunhas das perplexidades, se as houber, en que
nos poden sumir as máquinas. A primeira de todas elas é, sen dúbida, a
oposicion que se dá desde as Poéticas clásicas entre o que, empregando
termos latinos, denominaremos Ars e Ingenium ou, se se prefire, entre
Traballo e Inspiración.

Un campo que queda, desde logo, fóra do dominio das máquinas, é, sen
dúbida, a psicoloxía. Creo que é esta perspectiva a que nos ofrece o mellor
antídoto contra o poderíamos denominar tentación cibernética, toda vez que
nos revela as complexidades dos procesos creativos, ao tempo que nos ensina
a valorar as innovacións introducidas polos autores no dominio dos signos
culturais e dos seus complexos sistemas de códigos, elementos nutricios
básicos, como se sabe, da literatura. Pois ben, desde esta perspectiva,
encontramos cando menos tres autores que nos poden dar certas pautas á hora
de afrontarmos esoutra literatura que vai ficar fóra do dominio das
computadoras. Refírome a Carl Gustav Jung, a Ernst Kris e a Didier Anzieu.

En Psicoloxía e Poesía, distingue Jung entre dous tipos de creación: as que
el denomina a Psicolóxica e a Visionaria, ou sexa, a derivada da Ars, do
traballo, e a derivada do Ingenium, da inspiración. As obras concretas da
literatura, segundo Jung, pertencen ben a un tipo, ben a outro. O tipo
psicolóxico ten como materia os ricos contidos da conciencia humana, a
experiencia da vida, as emocións, as paixóns, o destino do home, etc. En
definitiva, o que a conciencia humana coñece e sinte. A literatura de tipo
psicolóxico esta elaborada con materiais conscientes e, por medio da
observación (interna ou externa) por parte do escritor. Este remóntase
desde os materiais cotiáns ata as alturas da súa vivencia e plásmaa de
xeito que a súa expresión conduza claramente á conciencia do lector ou do
auditorio, con grande forza de convicción, algo que é de por si corrente,
sentido de xeito confuso ou penoso, e que, polo mesmo, é esquivado ou pasa
inadvertido.

O escritor de tipo psicolóxico revela o mundo diario aos seus lectores,
eleva a cotidianeidade, confusa, penosa, inadvertida, ata as súas
conciencias. A materia prima desta literatura procede da esfera do home, da
cadea eterna das súas dores e alegrías, é un contido da conciencia humana
que a creación poética se encarga de aclarar e transfigurar. Pertencen a
este tipo de literatura de tipo psicolóxico moitos subxéneros: a novela de
amor, de ambiente, de familia, a novela policíaca e a traxedia e a comedia.
. Os seus contidos xorden do vasto campo da experiencia humana, do
psicoloxicamente captable e comprensible.

Pola contra, no tipo visionario de literatura:

a materia ou a vivencia que serve de contido á plasmación non é nada
coñecido, é unha entidade estraña, de natureza recóndita, como surxida dos
abismos de tempos prehumanos ou de mundos sobrehumanos de luz ou de sombra,
unha protovivencia perante a que a natureza humana sucumbe por debilidade e
perplexidade. O valor e a puxanza residen, aquí, no carácter mostruoso da
vivencia, que brota como algo estraño e frío de simas situadas fora do
tempo, unha vivencia que da saltos, de tipo demoníaco-grotesco, que rompe
os moldes dos valores humanos e das formas belas, o novelo espantosamente
risible do eterno caos, un crimen lesae majestatis humanae, para dicilo con
palabras de Nietzsche.

Pois ben, de seguirmos a apreciación de Jung, está claro que a cibernética
comeza a ocupar determinados territorios do literario, os territorios que
pertencen á categoría do codificable, do repetido, do estereotipado, do non
orixinal. Das grandes nacións literarias definidas por Jung, as que el
donomina a psicolóxica e a visionaria, é a primeira a que xa se enfrenta a
esta ocupación. Por dicilo doutra maneira, as máquinas poden repetir,
reiterar ata a saciedade un esquema de creación previo, suministrado a
priori á computadora, e realizar sobre el todas as variacións que se poidan
concebir. O que non é quen de facer a máquina é de crear un novo prototipo,
un novo modelo.

Ora ben, todo isto debería facernos reflexionar sobre o significado da
literatura. Humildemente, penso que a cibernética deita por terra algunhas
das ilusións do formalismo e do estructuralismo, toda vez que se vale deles
para desenvolver os seus novos productos. Cando Roman Jakobson definiu o
seu concepto literaturnost, isto é, literariedade, afirmando que 'o obxecto
da ciencia da literatura non é a literatura, senón a literariedade, ou
sexa, o que fai de unha determinada obra unha obra de arte', non podía
imaxinar o lonxe que estaba de dar coa esencia desta nosa arte. Certamente
que a literatura é forma e estructura, aspectos estes perfectamente
asequibles para unha máquina, pero sobre todo é significado. Dada a
estructura dun determinado poema, eu podo facer que unha computadora
execute infinitas variacións, a base de procurar e combinar todos os
sinónimos das palabras orixinais, dando lugar, mesmo, a textos de beleza
superior ou equiparable. Podo mesmo esixirlle que manteña o ritmo do texto,
que procure formas de igual tonicidade e número de sílabas cás orixinais,
etc. As experiencias de literatura cibernética realizadas ata hoxe,
algunhas delas publicadas, demóstrano contundemente. Como queira que todo
texto procede doutro e todos realizamos consciente ou inconscientemente
este proceso cando escribimos, barallando un número incalculable de cartas
que constitúen o noso fondo cultural, as máquinas poden perfectamente
chegar a imitar ese proceso. Sen embargo, o que nunca vai estar en mans da
máquina vai ser a decisión final sobre o texto, ese dictame derradeiro que
vai sempre acompañado pola satisfacción da obra lograda e que é o selo
indiscutible do que chamamos arte.

Tzvetan Todorov afirmaba que non era lexítima unha noción estructural de
literatura e contestaba a existencia dun discurso literario homoxéneo,
visto que ocorren características literarias fora da literatura e visto que
se tornou igualmente obvio que non existe ningún denominador común para
todas as produccións literarias, a non ser o uso da linguaxe. Certamente, a
suposta arte literaria das computadoras parte da negación rotunda da
afirmación de Todorov pero, acaso, sexa desta definición da que teñamos que
partir se queremos realmente unha literatura que fique fóra do dominio das
máquinas. Ora ben, ¿sería posible que esta nova literatura correse ao
encontro do lector e puidese equipararse no combate pola audiencia coa
literatura pautada e obedecente a regras prefixadas que, cada vez máis,
define o horizonte de expectativas do receptor na comunicación literaria?

O nivel pragmático da linguaxe, ese que fai variar o significado dunha
palabra cada vez que a pronunciamos, en función do contexto en que foi
dita, sería, mesmo poñéndonos a facer ciencia ficción, inatinxible para
unha máquina. A máquina manexa signos e todos sabemos, cando menos desde
Saussure, que o signo é arbitrario. A intelixencia, a sensibilidade, a
paixón, o humor que facemos recaer en cada unha das palabras que
pronunciamos ou escribimos é, desde logo, a nosa salvaguarda. Creo,
sinceramente, que esa é a verdadeira materia de que está composta a
literatura. Perdamos, pois, o medo ás máquinas e deixemos que sigan sendo
as escravas do noso verdadeiro poder: a creación. Ora ben, recoñezamos, con
humildade, que moito do que facemos, e nisto as máquinas poden sernos dunha
axuda inestimable, é barallar e deitar, sobre o tapete da páxina en branco,
as cartas marcadas dos signos culturais adquiridos. Velaí as tabernas e os
palacios, as miserias e os triunfos desta nosa condición de escritores.

Xa para rematar, e despois de agradecerlles a todos vostedes a súa atención
e a súa amabilidade, non queremos pór punto final a estas nosas palabras
sen manifestarlles a nosa certeza de que os avances tecnolóxicos, lonxe de
ser un impedimento para o noso desenvolvemento humano e creador, serán, sen
dúbida, unha ferramente inestimable que nos axudará a comprender moito
mellor a natureza da nosa actividade. Voltando a oposición que
establecíamos páxinas atrás entre Traballo e Inspiración, debemos salientar
que as máquinas se sitúan claramente dentro da esfera do Traballo. Son, por
así dicilo, complexos aparellos que nos facilitarán grandemente o esforzo
creativo, que nos resolverán dúbidas e que nos fornecerán de datos, unha
especie de máquina de escribir e biblioteca reunida nun só elemento que,
ademais, pode ter outras moitas funcionalidades, como as da comunicación e
a publicación.

Quero finalmente trasladarlles unha última provocación, se cadra como
maneira de incitar un posterior debate. O texto pertence ao Manifesto pola
Filosofía de Alain Badiou e reza así:

Non admitimos que a palabra técnica, mesmo que se faga resoar nela o grego
techné, sexa apta para designar a esencia do noso tempo nin que nela haxa
calquera vínculo, útil ao pensamento, entre 'reino planetario da técnica' e
'nihilismo'. As meditacións e diatribas sobre a técnica, por máis que sexan
admitidas, non deixan de resultar ridículas. Fai falta dicir ben alto iso
que moitos heideggerianos pensan polo baixo: os textos de Heidegger sobre
este punto non escapan a esta énfase. O camiño forestal, a ollada clara do
paisano, a devastación da Terra, o arraigo no lugar natural, a eclosión da
rosa, todo este pathos, desde Vigny ('sobre este toro de ferro que fumega e
que brama o home subiu demasiado tarde') ata os nosos publicistas, pasando
por Georges Duhamel e Giono non está tecido máis que de nostalxia
reaccionaria. O carácter estereotipado deste rumiar, que revelan o que Marx
chamaba o socialismo feudal, é polo demais a mellor proba do seu escaso
sentido.

Se teño que dicir algo sobre a técnica, cuxo vínculo coas esixencias
contemporáneas da filosofía é demasiado débil, sería sen dúbida o reproche
de que é aínda demasiado mediocre, demasiado tímida. ¡Tantos instrumentos
útiles fan falta onde non existen máis ca versións burdas e incómodas! […]
Si, cómpre dicir: señores enxeñeiros, aínda un esforzo máis, se realmente
queredes o reino planetario da técnica.

Moitas gracias.

[Image]

[Image] Regresar á páxina de inicio