Matthías Viðar Sæmundsson
Til varnar hjátrúnni
Um hellistálsýn í íslenskum
fræðum
[Birtist fyrst í Fjölni, 2. tbl. 1997.]
Hér geturðu komið með athugasemdir
Að andmæla eða jafnvel eyða hleypidómum
gegn einhverri trú (eða hjátrú) er ekki
sama sem boða hana. 
Sigurður Nordal (1) 
 
Draumur Needhams
Ímyndum okkur mann sem hrekkur upp við ræs formanns undir Jökli á miðri 
vorvertíð einhvern tíma um öndverða sautjándu öld. Hann fær tæplega samsamast 
sínu nýja samfélagi, reynslu þess og viðhorfum, enda er allt gjörólíkt því sem 
hann hefur átt að venjast. Hann skynjar væntanlega hafbrimið undan Tröllakirkju, 
drangana í flæðarmálinu og svört hraungrýtisbjörgin í baksýn með öðrum hætti en 
menn sem lifað höfðu við Bárðar sögu Snæfellsáss kynslóðum saman, enda minnir 
fátt á fágun og vernd nútímalífs, gróðurlausir hraunklettahryggir, svart, úfið 
hraun og allt "hræðilegt til að sjá", ritaði Eggert Ólafsson um miðja átjándu 
öld; og þótt jökullinn til norðurs veitti nokkurt skjól fyrir vindum þá gerði 
oft hörð næturfrost í Dritvík, fraus þá allt sem frosið gat og áttu amlóðar 
erfiðar nætur. Hrikalegir steindrangar Tröllakirkju vekja þó enn tilfinningu um 
skuggalega dularkrafta, og þarf ekki víðáttumikið ímyndunarafl til að ímynda sér 
helgar vélar á slíkum stað, einkum á drungalegum síðkvöldum að haustlagi, þegar 
þoku dregur fyrir jökul og dulið vex upp úr landinu, enda trúðu margir því enn á 
átjándu öld að "jarðbúar, huldufólk, dvergar eða þó einkum afturganga Bárðar 
Snæfellsáss" tálmuðu för manna upp á jökulfjallið, að sögn Eggerts;(2) og sjálft 
heiti Tröllakirkju ber vitni um kynngimagnað sambýli hugar og landslags, reynslu 
sem fólk hrærðist í og háfleyg hrellirök yfirvalda gátu ekki útrýmt. Menn hafa 
fundið til smæðar sinnar í þessari náttúru, þótt þeir reyndu að stækka sig með 
menningu í verstöðvum, en þar hittust skáld sem höfðu atvinnu af því að yrkja 
rímur út af sögum og sumir klóruðu sig fram úr fornri skrift eða voru kvæðamenn 
góðir; þarna voru jafnvel kenndir töfrar og sett saman galdrakver. Við þurfum 
væntanlega að vera samtíða til að geta skilið slíkt samfélag til fulls, enda 
hlýtur fullur skilningur að tengjast tilfinningalegri innlifun og vitsmunalegri 
yfirsýn í senn. Þetta fólk lýsti auk þess reynslu sinni með öðrum hætti en 
mörgum nútímamönnum er þóknanlegt - með örnefnum, orðtökum og málsháttum, 
þjóðsögnum, ævintýrum, venjum, vitnum og galdratáknum, sem virst geta annarleg 
eða fjarstæðukennd nú á dögum. Það þýðir samt ekki að heimur sautjándu aldar sé 
okkur með öllu glataður, himnarnir eru hinir sömu þótt hjásólir heiti öðrum 
nöfnum, og við verðum einnig bergnumin af þungbúinni einsemd Tröllakirkju þegar 
kvöldar um haust. Á slíkum stundum er hægt að nema blæ af horfinni reynsluveröld 
þar sem drunur sjávar, steinótt fjara, kafþykkur himinn, gnauð vinda um svartar 
steinborgir, snjóhvít jökulhetta og dimmblátt vatnslón mynda lífmagnaða heild 
með eigin huga.
Þeir sem skoða framandi menningu nú á dögum hljóta að velta því fyrir sér um 
hvað og hvernig þetta fólk hugsar; hvort vitsmunalíf þess sé sett með öðru móti 
saman en vitsmunir okkar, eða svo vitnað sé í dæmi Wittgensteins um teikningu 
sem túlka mátti á tvennan hátt: hvort það líti á heiminn sem önd eða sem kanínu? 
Sá sem fæst við sögu sinnar eigin menningar stendur frammi fyrir svipuðum vanda: 
getur trúlítill nútímamaður, svo dæmi sé tekið, skilið og gert grein fyrir 
trúarlífi fólks sem bjó við gjörólík skilyrði fyrr á öldum? Hann þarf að túlka 
skoðanir og athafnir ókunnugs fólks sem í þokkabót er steindautt og hefur 
einungis skilið eftir sig leifar af lífi: leifar sem keppst er við að túlka og 
færa í nútímalegt form til skilningsauka. Þetta tiltæki getur tekist misjafnlega 
eins og enski mannfræðiprófessorinn Rodney Needham komst að raun um eftir 
áratuga rannsóknir, en í bók hans um trú, tungumál og reynslu (1972) er greint 
frá draumi sem endursegja má á eftirfarandi hátt: Mig dreymdi nótt eina að ég 
væri að ræða við Penanfólkið í frumskógum Borneó, en eins og oft gerist um 
ímyndaða endurfundi af slíku tagi rak mig í vörðurnar og hrökk upp miður mín 
yfir að geta ekki lengur sett saman rétta og skiljanlega setningu á penönsku. 
Setningin sem vakti mig af óværum svefni var "Ég trúi á Guð", en ég gat með engu 
móti orðað hana á máli Penanfólksins. Þessi draumur kveikti vangaveltur sem á 
næstu árum urðu að heilli bók. Ég vissi fyrir víst að Penanmenn töluðu um 
andlega veru, Peselong hét hún, er átti að hafa svipaða yfirburðastöðu í 
alheiminum og Guð kristinna manna, enda hafði ég sagt sjálfum mér að þetta 
steinaldarfólk tryði á sérstakan, almáttugan guð líkt og við, þótt ekki væri um 
formlegan átrúnað eða trúariðkun að ræða. Mér varð nú ljóst að fyrir þessu var 
ekki mállegur flugufótur, auk þess sem ég gat ekkert sagt um viðhorf fólksins, 
hvort það var trúað eða ekki, með orðum sem venjulega er beitt um slíkt ástand. 
Ég hlaut að viðurkenna með semingi að ég vissi ekkert um raunverulega 
trúarafstöðu Penanmanna. Spurningin var þá hvort skýrslur annarra þjóðfræðinga 
væru traustari, hvort þær sönnuðu í raun að fólk tryði á eitthvað, því 
hugarástand og hugmyndir eru augljóslega sitthvað. Sá sem fullyrti að fólk tryði 
einhverju þegar hann vissi í raun ekkert um hvað átti sér stað innra með því fór 
um jafnvilltur og hinn sem ekkert vildi segja um sálarástand og trúarlíf. Þessar 
draumleiðingar snerust með öðrum orðum um forsendur, markmið og mannlífstengsl 
félagslegrar mannfræði.(3) 
Árni Björnsson þjóðháttafræðingur hefur tæplega haft spurnir af draumi Needhams 
né orðið fyrir svipaðri reynslu ef marka má grein hans "Hvað merkir þjóðtrú?" í 
Skírni (vor, 1996). Þar er lítinn vafa að finna og vasklega gengið fram með 
hellistálsýn og fordómavillu að vopni.
 
Hégiljur og hégiljungar 
Fyrst þetta: Getum við útskýrt eða sýnt fram á dýpri rök venja, víta og varúða, 
eiga kreddur sér rökfræðilegan grundvöll, hvaða ástæður eru til einstakra 
trúaratriða? Þessi vandamál tengjast víðtækari vanda sem orða má svona: Hvaða 
ástæður eru til þess sem kallað hefur verið hjátrú, á hún sér skynsamlegar 
forsendur eða kom fólk sér saman um hana rakalaust? Felur hún í sér "óbrotna 
hugsunarlist", "heimspeki fólksins" og "ekkert smáræði af hugsun"? Eða með orðum 
séra Jónasar Jónassonar frá Hrafnagili (1908): "og því meira sem finst og 
þekkist af þessum sögnum, venjum og trúargreinum (kreddum), því meira samhengi 
fer að finnast í því..."(4) Íslenskir fræðimenn hafa brugðist við þessum vanda 
með margvíslegum hætti, því stundum er fjölyrt um líkamlega eða andlega 
sjúkdóma, vanþroskaða vitsmuni, almenna sefjun, frumstæða guðfræði, 
samfélagsaðstæður, landshætti og lífsskilyrði eða vísvitaðar blekkingar; fæstir 
hafa skyggnst í "samhengi" séra Jónasar. Slík viðbrögð eiga það sameiginlegt að 
vera reist á skoðunum um rétta þekkingu, eins og sjá má af neikvæðri 
hugtakanotkun. Hjátrúarhugtakið hefur þannig tengst óskynsemi, því sem er í senn 
órökvíst, annarlegt og ósatt, andstætt réttri trú eða skoðun, jafnvel sjúklegt, 
enda er orðið yfirleitt notað til útilokunar en ekki greiningar; hjátrúnni hefur 
verið lýst sem dularfullu afli er getur þurrkað út skynsemi og reynsluvit manna 
við ákveðnar aðstæður. 
Í orðabók Árna Böðvarsson (1963) er hjátrúarorðið skýrt sem "hindurvitni, 
kerlingabækur, trú á óraunverulega hluti", en einnig er getið um "bábilju" sem 
tengist bulli, "hégilju" sem haft er um smáræði, óveru og "(hégómlega) einfalda 
stúlkukind", og loks "kreddur" sem frá fornu fari vísa á trúarjátningu, 
trúarsetningu, "e-ð sem menn trúa í blindni, bíta sig í, geta ekki slitið sig 
frá", en merkja nú á dögum "heimskulega skoðun, bókstafstrú". Þessum hugtökum 
hefur eins og kunnugt er verið hrært saman við "þjóðtrú" sem hjá Árna er "trú 
alþýðu á tilveru og hætti ýmissa vætta og (dularfullra) fyrirbæra (utan 
trúarbragðanna)".(5) Slíkar skýringar eru í fullu samræmi við venjulegan 
skilning, en hafa þann galla að fyrirvara skortir, því öll orðin - bábiljur, 
hindurvitni, hégiljur, kreddur og kerlingabækur - löðra af fordómum.(6) Hið sama 
má segja um einstakar skýringartilraunir, Jóni Árnasyni varð til dæmis tíðrætt 
um að sögurnar væru ekki sannar og hann áliti þær ekki sannar,(7) en stundum er 
fimbulfambað um þvaður, ýkjur, óskhyggju, furðutrú og furðusagnir. Ýmis orð hafa 
því fallið um þetta fyrirbæri, en sé á heildina litið má greina tvær stefnur eða 
hneigðir, listhyggju og raunhyggju, en sú fyrri braust fram í ýmsum myndum um 
miðja nítjándu öld; Jón Árnason ritaði til dæmis um "ímyndunarafl þjóðarinnar 
sem ávallt skapar og yrkir", og í ritfregn Jóns Sigurðssonar forseta um 
þjóðsagnaútgáfu Maurers er ráðist gegn frumstæðri skynsemishyggju: "Látum vera, 
að mörg trú sé hjátrú og hindurvitni; vér getum ekki að því gjört, að oss finnst 
þessi trú vera samfara einhverju andlegu fjöri og skáldlegri tilfinningu, sem 
ekki finnst hjá þeim, er þykjast svo upplýstir að trúa engu".(8) Hjátrúin 
svokallaða er samkvæmt þessu listræn tjáning, afsprengi þjóðlegrar skáldlundar 
og ímyndunarafls; í því felst réttlæting hennar. 
Þessi fagurfræði hefur oft og tíðum blandast reynsluskýringum, til dæmis hjá 
séra Jónasi frá Hrafnagili (1908) er rakti þjóðtrú og þjóðsögur til 
"hugmyndaflugs og þankabrota mannsanda í reifum, sem horfir út yfir tilveruna, 
tekur það, sem fyrir augun og eyrun ber, og yrkir utanum það umgerðir, eftir því 
sem hver er til fær, jafnar það og gerir það ljóst, skiljanlegt og sögulegt á 
hvern þann hátt, er bezt gengur". Slík trú var afsprengi þjóðlegs ímyndunarafls, 
að dómi hans, jafnframt því sem hún fól í sér þekkingu á ákveðnu stigi, 
tilraunir til að skýra "orsakir og samhengi viðburðanna": "Þjóðtrúar- og 
þjóðsagna-fróðleikurinn hefir við meiri og fleiri rök að styðjast en margur 
ætlar, og gefur í mörgu vísindalega undirstöðu undir margt það, er ekki verður 
skýrt eða skilið á annan hátt". Þessi alþýðlega "hugsunarlist" náði samkvæmt 
Jónasi til daglegrar reynslu, fyrirbrigða og hugsunar, auk þess sem hún tók á 
hinu afbrugðna og óvenjulega; skáldlundin og skýringaþörfin fléttuðust saman, 
"að reyna að gera sér grein fyrir því, grafast eftir því, hvað það er, af hverju 
það sprettur, og að hverju það leiðir". Mörk heimspeki, hugarflugs og skáldlegs 
andríkis eru óljós hjá séra Jónasi, en þjóðtrú og þjóðsagnir mynda að dómi hans 
"alt aðra mannfræði, náttúrufræði og sögu, samhliða þeirri sem vísindin hafa 
fundið"; gengið er út frá þekkingarinntaki þjóðsagna og alþýðlegs fróðleiks, 
jafnframt því sem sett er fram fjölhyggja um veruleika, því þessi fyrirbæri fela 
í sér "heilan heim" með rætur í hugsun og reynslu, að mati séra Jónasar.(9) Hér 
má glögglega greina samblöndun rómantískra og raunsæislegra viðhorfa; hjátrúin 
er annars vegar list og tákn en hins vegar reynsla og tilvísun. Reynsluhyggja 
séra Jónasar er sálfræðilegs eðlis, en hún hefur yfirleitt tekið á sig öllu 
efnislegri og hversdagslegri mynd á þessari öld, svo sem sjá má af nýlegu 
hjátrúarriti Símons Jóns Jóhannssonar (1993), þar sem hjátrúin verður að 
dulbúnu, hversdagslegu raunsæi, áhöldum hagnýtrar skynsemi, uppeldistækjum og 
umhverfisvernd; heimarnir tveir renna saman í einn, ef svo má að orði 
komast.(10) 
Hugtök þjóðtrúar og hjátrúar hafa verið notuð hér í almennri merkingu um 
trúarviðhorf almennings fyrr á tímum, en hafa skal hugfast að Árni Björnsson 
hafnar hinu fyrra á þeim forsendum að aldrei hafi "nema tiltölulega lítill hluti 
Íslendinga (ca. 10%) verið sanntrúaður á drauga, huldufólk eða aðrar dularverur 
nema ef vera skyldi að einhverju leyti á 17. öld". Þessi fullyrðing styðst 
einungis við "hugarslangur" Árna sjálfs, því við getum ekkert staðhæft um hverju 
fólk hafi trúað í raun fyrir löngu. Könnun Erlends Haraldssonar á trúarlífi 
fólks árið 1974 sýnir auk þess að mikill meirihluti Íslendinga hafnar 
skynsemistrú og efnishyggju, því samkvæmt henni voru um 70% fólks ýmist trúuð á 
eða óviss í sinni sök um huldufólk, reimleika, fyrirboða og draumvitranir; 
margir vildu hvorki játa né neita tilveru yfirskilvitlegra fyrirbæra. Þessa 
könnun túlkar Árni kenningu sinni í hag þótt undarlegt sé, því efinn lýsir 
útbreiddri vantrú á vísindalega heimsmynd, jafnvel þótt um sé að ræða "óljósa 
skoðun og hugarslangur", eins og Árni kemst að orði. Reynsla annarra fræðimanna 
rennir stoðum undir þetta eins og sjá má af tveimur dæmum; Sigurður Nordal: "Það 
er skoðun mín af kynnum við allmargt fólk, sem eg sel þó ekki dýrara en eg 
keypti hana, að grunurinn um tilveru huldufólks sé enn þá furðulega almennur hér 
á landi, en oft og einatt fremur fólginn í varúð að fullyrða nokkuð af eða á en 
í svo eindreginni sannfæringu, að hann geti heitið trú". Þá færði Nordal rök 
fyrir því að trú á bannhelgi væri enn "lifandi og sterk" meðal fólks.(11) Ummæli 
Símons Jóns Jóhannssonar benda í sömu átt: "Þó að fæstir viðurkenni að þeir séu 
hjátrúarfullir er ótrúlega margt sem menn telja vissara að gera eða gera ekki í 
daglegu lífi, - svona til vonar og vara. Samskipti bókarhöfundar og viðræður við 
fólk meðan á samningu bókarinnar stóð hafa ýtt undir þá skoðun hans að 
Íslendingar séu ennþá talsvert hjátrúarfullir og að þessi hluti þjóðtrúarinnar 
sé síður en svo að falla í gleymsku. En hjátrúin hefur breyst með breyttu 
samfélagi ..."(12) 
Hér verður ekki lagður dómur á trú og vantrú, sérvisku og skynsemi, en svo 
virðist sem skuggi átjándu aldar sé enn til staðar, "trúleysa ofvitringanna", 
svo vitnað sé aftur til orða Jóns forseta; menn súpa enn visku upplýsingarmanna 
sem ekki gátu stöðvað sig á sprettinum og vildu úrskurða um allt milli himins og 
jarðar, það sem "gæti átti sér stað og jafnvel mætti eiga sér stað", eins og 
Nordal orðaði það.(13) Hlutverk íslenskra fræða er ekki að kveða upp dóma um 
sannindi trúarskoðana, heldur hljóta þau að fást við bannhelgi, vitni, sagnir og 
venjur sem setningar í þekkingarkerfi, sem táknmál reynslu og hugarfars. Hér er 
ekki átt við bollaleggingar um almenn tengsl skáldgáfu, sálarlífs og tíðaranda, 
þótt þær geti verið góðra gjalda verðar, heldur táknfræðilega og 
hugarfarssögulega þekkingarsköpun sem ekki hefur þróast hér á landi sem skyldi. 
Þá er enn alltof algengt, til dæmis í sagnfræði, að hjátrúarhugtakið sé notað á 
ógagnrýninn hátt um safn "trúarleifa", hégómlegt tjastur, hugsunarvillur og 
rökskekkjur; beitt er hugsunarlausri útilokun með hljómlausum aðhlátri, 
fordæmingu eða hégiljum um hlutlægni og veruleika. Það er því kannski of seint 
að endurvekja skilning Árna Óla (1975) sem benti réttilega á að hjátrúin væri 
"systir trúarinnar", enda þýðir forliðurinn "hjá" að hún sé "nærstæð" eða "til 
hliðar við" trúna; hjá merkir: fast við, í námunda við, nálægt, við hliðina á 
einhverju. Árni Óla taldi að hjátrúin væri hliðstæð skipulegri trú í svipuðum 
skilningi og gróðurangi sem sprettur upp af sömu rót og aðaljurtin kallast 
hjájurt; munurinn er sá fyrst og fremst "að trúin treystir á guðlega forsjón, en 
hjátrúin á andlega hjálpendur"; þannig er hún "til hliðar við trúna", ritaði 
Árni Óla.(14) Hjalti Hugason (1988) hefur haldið fram svipuðum skoðunum: "Má 
segja að alþýðutrú byggist að miklu leyti á trú á krafta og máttarvöld sem búa 
innan þessa heims og hafa má áhrif á með ýmiss konar aðferðum en kirkjan boði 
trú á Guð er búi utan eða handan þessa heims og ekki verður stjórnað með neinu 
móti heldur aðeins ávarpaður í auðmjúkri bæn".(15)
Trú og hjátrú þurfa því ekki að stangast á, þær vega hvor aðra upp í dýrlegum 
samhljómi alheimsins, eins og sagt var forðum, kannski sem hvörf í hverfri 
heimsmynd.
 
Hellistálsýn þjóðháttafræðings 
Forsenda sögulegs skilnings er að litið sé á "trúarleifar" sem vitni um 
raunverulega reynslu, en ekki sem einber ósannindi, villu, fáfræði eða 
dægurbundið orðagaman; rannsóknir liðins tíma hljóta að byggjast á fjölhyggju 
þegar að hugtökum eins og skynsemi, sannleika og raunveruleika kemur. Þeim mun 
skrýtnara er að sjá gamlar vofur leika ljósum logum í ritgerðum fræðimanna sem 
standa í fylkingarbrjósti íslenskra þjóðfræða, en svo virðist sem 
þekkingarsköpun mannvísinda á öldinni hafi fram hjá þeim farið líkt og laumulegt 
vorkunnarbros sögufróðrar kellingar. Viðhorf þeirra auðkennast af hellistálsýn 
sem getur komið fram í meðvituðum eða ómeðvituðum fordómum gagnvart framandi 
hugsun;(16) gengið er til dæmis út frá eðlismismun trúar og skynsemi, í stað 
þess að litið sé á skynsemina sem hugtak og aðferð verður hún að algildum 
mælikvarða þekkingar og sanninda. Slík tálsýn styðst oft við stíllegar og 
efnislegar brellur, hlutdrægni í notkun heimilda og óleyfilegar samlíkingar, auk 
þess sem stundum er eitrað við upptökin, þ. e. farið er lítilsvirðingarorðum um 
tiltekið viðfangsefni áður en reynt er að rökræða það. Þetta má einnig kalla 
fordómavillu. Síðasta dæmi þessa er ritgerð Árna Björnssonar, þar sem gengið er 
talsvert lengra í útilokun hjátrúar en sést hefur um langt skeið. Verður því 
staldrað við hana um stund. 
Því hefur verið haldið fram að trúarhugsun alþýðu hafi einkennst af 
"umtalsverðri fjölbreytni" fyrr á tímum; hún var "samsett kerfi ólíkra og 
jafnvel andstæðra trúarviðhorfa", ritar Hjalti Hugason, "þar sem hugmyndir frá 
forkristnum tíma, kaþólsk miðaldaviðhorf og lútersk trúartúlkun hafa ofist saman 
í fjölþætt munstur".(17) Þessi fjölþætta trúarhugsun hefur myndað skipulega 
heild á ákveðnu skeiði, en þegar tímar liðu hafa einstakir þættir hennar rofnað 
úr sínu upprunalega samhengi, tekið á sig nýja mynd og verið túlkaðir með öðrum 
hætti en verið hafði, auk þess sem þeir hafa blandast breytilegum aðstæðum, 
daglegri skynsemi, hagnýtum og vísindalegum viðhorfum með margvíslegum hætti. 
Hér er því erfitt að koma við einföldum orsakarskýringum, tengsl trúar, reynslu 
og skynsemi, sálarlífs og sögu, eru flóknari en stjörnueðlisfræði eins og 
draumur Needhams vitnaði um. Margir munu þó geta fallist á orð Sigurðar Nordals 
um huldufólkssögur: "Eigi að síður verður ekki efazt um, að þessar sögur eigi 
frá upphafi rætur sínar að rekja til þeirrar trúar, að einhverjar ósýnilegar 
verur séu í nábýli við mennska menn og ýmisleg skipti við þær geti átt sér 
stað";(18) ekki þó Árni Björnsson sem í ritgerð sinni heggur á tengsl trúar, 
venju og sagnar með einu hnífsbragði. Sögurnar vitna ekki um almenna lifandi 
þjóðtrú, að mati hans, heldur eru þær "í eðli sínu öðru fremur afþreying, 
munnlegt skemmtiefni, barnagaman, uppeldisfræði, viðvaranir, kímni, dæmisögur, 
lífsspeki, skáldskapur og fagurfræði" (85). Hann hefur með öðrum orðum komist að 
"öðru fremur-eðli" þjóðsagna, og væri fróðlegt að fá vitneskju um það sem þær 
eru "einnig" og "aukreitis", en af því fer ekki sögum. Hér er ekki verið að snúa 
út úr orðum Árna, því röksemdaaðferð hans er fólgin í linnulausum úrdrætti í 
stíl; "nokkuð mun til í því" ... "því má vera" ... "að hafi nokkuð til síns 
máls", er sagt með semingi þegar allt um þrýtur sem er "nokkuð" oft. Þá er mikið 
um lítilsvirðandi orðanotkun þegar kemur að skoðunum sem skynsömum nútímamanni 
þykja ekki við hæfi; dultrúin á að hafa verið undantekning en ekki regla fyrr á 
öldum, einkadund sérviturra einfara og einfalds alþýðufólks sem náttúrað var 
fyrir hugarflug.
Heimildir Árna styðja tæplega kenningu hans. Oddur biskup Einarsson hélt því til 
dæmis fram að huldufólkstrú væri "hald almúgans" í Íslandslýsingu sinni um 1600, 
en það er leyst með því biskupi hafi vaxið svo í augum hjátrú landsmanna að hann 
taldi vitlaust; einn varð að mörgum og fáir að öllum. Biskup var auk þess 
sjálfum sér ósamkvæmur, að mati Árna, því ekki er fyrr minnst á "almúga" en sagt 
er að allir sæmilega viti bornir menn hafi álitið dularverur "hrekkjabrögð, tál 
og sjónhverfingar Satans". Hér er horft fram hjá túlkunarátökum sautjándu aldar, 
þar sem andaverur og dularvættir voru ýmist taldar til heims eða heljar; gengið 
var út frá tilveru þessara fyrirbæra en þau túlkuð á mismunandi hátt. Þá er 
horft fram hjá því að í riti Odds má finna margar dulhyggjuhugmyndir þrátt fyrir 
vísindalegt viðhorf í mörgum greinum, en ritið á það sammerkt með fjölda 
heimilda frá sautjándu og átjándu öld; munnmæli, galdra- og lækningakver, 
annálar, ævisögur og kvæði sýna oft og tíðum flækju hagnýtrar skynsemi, 
guðstrúar og forneskjulegrar töfrahyggju, bæði hjá "einfaldri alþýðu", menntuðum 
klerkalýð og veraldlegum embættismönnum.
Árni bendir réttilega á að "svo langt sem rakið verður virðast menn á hverjum 
tíma hafa trúað á hjátrú fyrri manna en álíta hana sem næst útdauða á sínum 
eigin samtíma" (89). Bendir það ekki til þess að barátta kirkju og upplýsingar 
gegn dultrú almennings og veraldlegum skáldskap um þriggja alda skeið, frá 
Guðbrandi biskupi til Magnúsar Stephensens og upplýsingarmanna nítjándu aldar, 
hafi lítinn árangur borið; eða lugu þeir eins og séra Jónas frá Hrafnagili sem 
að sögn Árna "lét" svo sem hjátrú væri að deyja út um hans daga snemma á 
tuttugustu öld. Talað er um "ómeðvitaðar ýkjur eða óskhyggju nýrómantískra 
fræðimanna" sem um og eftir seinustu aldamót "heimfærðu skáldlegt hugarflug upp 
á þjóðina alla", sér til skemmtunar og af því dultrúað fólk þótti "svo 
náttúrulegt og óspillt og um fram allt skemmtilegt". Hér er væntanlega átt við 
fræðimenn eins og Ólaf Davíðsson auk séra Jónasar sem ekki hefur verið talinn 
til nýrómantískra skýjaglópa hingað til, enda sagði hann eitt sinn um þjóðtrú: 
"...það bindur eitt annað í þessum undarlegu og barnalegu kreddum og sögnum, og 
þó að oss finnist margt í því vera undarlegt og hjákátlegt, þá liggur einatt svo 
mikil alvara á bak við, jafnvel svo mikill sannleikur, að það sem oss virðist 
hlægilegt, verður alvarlegt og þess fyllilega vert, að því sé gaumur 
gefinn."(19) Sé þetta nýrómantík er ég draugur í Dritvík. Séra Jónas á allt um 
það að hafa hrundið á flot villuhugmynd sem hefur verið innrætt fólki um hundrað 
ára skeið, en samkvæmt henni átti þorri almennings "að hafa trúað og tryði 
jafnvel enn upp til hópa á tilvist drauga og huldufólks". Þessir fræðimenn 
"vildu blátt áfram að fólk væri eða hefði að minnsta kosti verið hjátrúarfullt" 
(skál. mín), að sögn Árna. Ástæður þessa "samsæris" eru óljósar, eins og hér 
mátti sjá, því ýmist er talað um ómeðvitaðar ýkjur, óskhyggju, vísvitaðar lygar 
og afþreyingarþörf viðkomandi fræðimanna; körlunum leiddist og þeir lugu. Slíkur 
áburður er auðvitað með eindæmum og ekki er eftirfarandi sögukenning síðri: 
"Sakir þessarar innrætingar meðal síðustu kynslóða hafa sennilega aldrei fleiri 
Íslendingar verið veikir fyrir dulhyggju en einmitt nú um stundir, nema ef vera 
skyldi á sautjándu öld". Um þetta verður varla nema eitt sagt: höfundur kann 
ekki hóf sitt fremur en Klaufi frændi forðum, auk þess sem fullyrðingar hans um 
afstöðu fyrri fræðimanna eru beinlínis rangar, svo sem sjá má af eftirfarandi 
orðum séra Jónasar frá Hrafnagili: "Þjóðtrúin og þjóðsagnirnar hafa legið í 
blóðinu, og hugsanir og skoðanir, sem orðnar eru ættgengar mann fram af manni, 
upprætast ekki á fáeinum áratugum; en þær breyta að nokkuru blæ sínum; en innra 
með mönnum lifir enn hin forna þjóðtrú og þjóðsagnir, og endurtekst og 
endurvaknar enn í dag með degi hverjum".(20) 
Árni skýrir uppruna einstakra greina út frá hagnýtri skynsemi, skáldfíflahneigð 
og skemmtunarþörf; þjóðsögur gegna svo dæmi sé tekið "sambærilegu 
afþreyingarhlutverki og spennubækur eða hryllings- og ævintýrakvikmyndir 
nútímans", að sögn Árna, þær lýsa "fyrst og síðast" löngun fólks í spennandi 
skemmtun, þótt stundum eigi þær að skýra torskilin en náttúruleg fyrirbæri; 
íslenskt landslag kallar oft á sögur þar sem ekki verða skil skáldskapar og 
vísinda, ritar Árni, auk þess sem rekja má kveikjur einstakra sagna og venja til 
"spurulla barna" og "hugmyndaríkra viðmælenda"; varúðir, forboð, sögur um 
álagabletti, kletta og nykurtjarnir voru áhrifamikil uppeldistæki og stuðluðu að 
eðlilegri náttúruvernd.(21) Hér er tilgáta um ástæðu sett fram í formi 
fullyrðingar sem allt á að skýra; margræð, gömul og óljós bannhelgi verður að 
barnauppeldi og umhverfisvernd án rannsóknar, því víti, varúðir og bannblettir 
hafa ekki verið könnuð á skipulegan hátt svo mér sé kunnugt um. Þetta efni hefur 
verið vanrækt að því skapi sem það er merkilegt, ritaði Sigurður Nordal 1972. 
"Það er trúa mín", skrifaði hann ennfremur, "að bannhelgin sé dýpsta og 
lífseigasta rót hinnar ævagömlu trúar á huldar náttúruvættir".(22) Hér er ekki 
ætlunin að draga fram sannindi um eðli og einkunn þess sem menn trúðu á, en 
bannhelgi á sér trúlega margskonar kveikjur og hlutverk - trú , táknmál og 
hagnýt sjónarmið hafa ofist saman í tímans rás. Hið sama gildir væntanlega um 
sögur um huldufólk og afturgöngur, en þær seinni kenndu mönnum að ganga vel um 
kirkjugarða, samkvæmt Árna. Þær höfðu með öðrum orðum einungis hagnýtan tilgang, 
þótt ekki megi "gleyma þeim mörgu hughreinu einstaklingum sem í einlægni telja 
sig verða fyrir dulrænni reynslu" auk þeirra "sem þóttust búa yfir dulrænum 
hæfileikum" fyrr á tímum, en með því "vildu þeir ávinna sér ákveðna virðingu" 
(skál. mín), að sögn Árna. Allt er það svo mikið á mér, sagði stúlkan; orðavalið 
dæmir sig sjálft. 
Stöldrum hér við áður en lengra er haldið. Við verðum í fyrsta lagi að hafa 
hugfast að ekki eru allar ástæður til skoðana rök; sé einstaklingur spurður af 
hverju hann hafi tiltekna skoðun, þá getur hann svarað með ólíku móti. Hér 
verður að gera greinarmun á orsökum, hvötum og tylliástæðum sem að vísu geta 
blandast saman.(23) Maður getur til dæmis verið þeirrar skoðunar að hann sé 
göldróttur af ýmsum ástæðum. Hann kann að hafa drukkið frá sér "allt vit" 
ellegar hann þjáist af þráhyggju eða ofskynjunum; þá er áfengisvíma eða 
skynvilla orsök þessarar skoðunar án þess hún geti talist rök fyrir henni. Maður 
þessi kann einnig að vera undir áhrifum hvata sem ekki þurfa að vera meðvitaðar, 
en geta ýmist verið sannar eða annarlegar. Hann getur til dæmis stjórnast af 
löngu gleymdum atburði eða ómeðvitaðri sálarlífsflækju (þrá, kvíða) sem tekið 
hefur á sig form rökstuddrar sannfæringar. Galdra-Loftur Jóhanns Sigurjónssonar 
er dæmi um slíkan einstakling, sálarlíf þar sem tvær tegundir ástæðna, hvöt og 
orsök, falla saman. Maður þessi getur einnig notað falsrök sem yfirvarp eða 
skálkaskjól, hann kann að hafa hagsmuni af því að skapa sér galdraorð, það 
fullnægir athyglisþörf eða er liður í valdabaráttu, svo dæmi sé tekið. Þá geta 
margar ástæður legið til eins atburðar eða verknaðar, sambland ytri 
kringumstæðna og innri sálarlífsskilyrða, og oftar en ekki er mat þeirra háð 
afstöðu þess sem skoðar. Loks er hugsanlegt að maður hafi verið alinn upp við 
galdratrú, sé haldinn heilasjúkdómi, stjórnist af hagsmunum og sjálfsblekkingu, 
en sé jafnframt gæddur afbrigðilegum sálarlífs- eða dáleiðslumætti sem venjulega 
er flokkaður undir "galdur". Afstaða hans getur mótast af rökum, hvötum og 
átyllum í senn, enda er engin millivegsleysa á milli eins og annars, þegar allt 
kemur til alls.
Röksemdafærslur daglegs lífs eru háðar reynslu og kringumstæðum, enda er hæpið 
að greina á milli raka og annarra ástæðna fyrir skoðunum á grundvelli skynsemi; 
hvatir þurfa ekki að vera annarlegar og hægt er að komast að fráleitum 
niðurstöðum með því að beita fullkomlega skynsamlegum ályktunarreglum. Segjum að 
maður hafi veitt því athygli að regntöfrar að vori og vorleysingar hafa fylgst 
að svo lengi sem elstu menn muna. Er eitthvað óskynsamlegt við þá ályktun að úr 
því þessi árstími hefur alltaf haft þennan eiginleika þá vori ekki án 
töfraathafna. Rökfræðingum hefur a. m. k. ekki tekist að hrekja slíka 
ályktunaraðferð á óyggjandi hátt. Margir fræðimenn hafa á hinn bóginn horft fram 
hjá því, talað er þegar verst lætur um órökstuddar skoðanir, heimskuleg 
heilafóstur, vitleysiskreddur sem fólk á ýmist að hafa spunnið upp sér til 
skemmtunar eða sameinast um rakalaust. Nánari athugun leiðir samt í ljós að 
jafnvel "barnaleg" víti eru hvorki átyllur, lygar né firrur, heldur byggjast þau 
oft og tíðum á reynslu og/eða röklegum ályktunum sem fléttast á merkilegan hátt 
saman við hverfa eða analógíska heimsmynd. Þau búa með öðrum orðum yfir 
raunverulegum þekkingarforða, enda getur það eitt skýrt erfiðleika 
upplýsingarmanna á sínum tíma, heimsmyndardeiglu átjándu aldar sem snerist ekki 
um togstreitu þvaðurs og vísinda heldur ólíkar skýringar- eða sönnunaraðferðir, 
eins og rakið er í Bókmenntasögu III (1996). Íslenskir fræðimenn hafa ekki 
kannað skipulega dýpri rök þessarar þekkingar, heldur hafa rökleysa og ósannindi 
yfirleitt verið lögð að jöfnu án rökstuðnings; Þorvaldur Thoroddsen taldi að 
hjátrúin væri í sjálfri sér ósönn og órökrétt þótt fólk aðhylltist hana og 
samkvæmt Árna Björnssyni er hún nýrómantískur lygasamsetningur. Þar talar svo 
sannarlega maður sem veit.
Árni beitir gamalkunnum brellum í rökleiðslu sinni: taldar eru upp fáeinar 
getgátur eins og um staðreyndir sé að ræða og lítið úr öðrum gert ef á þær er 
minnst. Hann er maður hins sjálfsagða og auðvitaða. Þegar lesið er í textann 
kemur hins vegar í ljós að rökfærslan, ef svo má kalla, er reist á huglægri og 
umdeildri sögutúlkun sem í þokkabót er rökstudd með "skáldlegum" hártogunum. 
Árni viðurkennir til dæmis með semingi að "galdratrú" hafi verið hvað 
útbreiddust hérlendis á sautjándu öld og framan af átjándu öld; nokkuð mun 
kannski vera til í því svo langt sem það nær á veraldargötunni. Þá er getið um 
"allskonar furðutrú" og "grósku ýmissa furðuhugmynda" sem stöfuðu af "opinberri 
innrætingu", því galdrafár reið yfir sunnan úr Evrópu fyrir tilstuðlan 
"einstakra lögmanna og presta". Ekkert er minnst á sögulegar reynslu- og 
hugsunarhefðir, heldur er málinu drepið á dreif með furðulegum samanburði við 
nútímaleg verðbréfaviðskipti: "Í sjálfu sér þarf engan að undra þótt hugkvæmir 
menn létu sig á þrengingartímum dreyma um töfralausn vandamála sinna. Það er 
sambærilegt við fáránlegt brask ýmissa athafnamanna nú á dögum sem láta sig 
dreyma um skjótfenginn gróða með fjármálatöfrum". Hér nær skilningur Árna 
Björnssonar á sögulegu samhengi og skilyrðum sálarlífs eftirminnilegu hámarki. 
Hið sama má kannski segja um útskýringu hans á draugasögum, en mórar og skottur 
"hefðu getað átt sér hliðstæðu í þroskaheftum unglingum eða niðursetningum sem 
sættu illri meðferð", ritar hann, og túlka sögurnar þá "hefndarhug þeirra, 
samlíðun nágranna og jafnvel brenglaða samvisku fúlmenna". Þessari 
draugagreiningu lýkur svona: "Rugluð eða drykkfelld stertimenni hefðu einnig 
getað orðið fyrirmynd að ýmsum flökkudraugum". Þarf nokkru við þetta að bæta; 
smyrjum hár vort, bræður, og klingjum skálum!
 
Tæpt á vandamáli
Mönnum gleymist stundum að "upplýsingin" var vígorð en ekki veruleiki, enda 
varaði Jón Sigurðsson árið 1860 við tvenns konar öfgum, "ofstæki hjátrúar 
einstakra manna" og "spotti heimskra gárunga", jafnframt því sem hann deildi á 
frumstæða skynsemistrú, "trúleysi ofvitringanna", með svofelldum orðum: "Það er 
eitt af þeim einkennum, sem fylgdi skynsemistrúar öldinni, að kasta frá sér 
öllu, sem var byggt á trú, en ekki reynslu; menn þóttust ekki vilja trúa því, 
sem menn ekki skildu, en ef satt skal segja þá skildu þeir harðla lítið, sem von 
var, þeir vissu ekki enn, heldur en Nikodemus, hvaðan vindurinn kom eða hvert 
hann fór. Til hvers á þá að láta sér svo drembilega, eins og maður þykist vita 
allt og skilja allt, og ekki vilja heyra annað nefnt?"(24) Það er hyggilegt að 
hafa þessi ummæli forsetans í huga þegar reynt er að skilja trúarlegt hugarfar 
fyrri alda, því það myndaði ekki samstæða heild í kirkjulegum skilningi, eins og 
fram er komið, heldur blönduðust saman ólíkar og andstæðar hugmyndafléttur sem 
erfitt er að afmarka, rekja saman og til róta.(25) Við skulum því ekki hafna 
"hugarslangri" sem stangast á við vitneskju um opinbera guðsdýrkun eða átrúnað; 
"óljósar skoðanir" kunna að skipta jafnmiklu máli og opinberar trúarkenningar, 
enda er enn margt á huldu um forsendur trúar, dulvísi og raunsæis; hvort 
táknræn, magísk eða dulúðug hugsun sé í eðli sínu frábrugðin hagnýtri skynsemi 
og vísindalegum hugsunarhætti. Flækjan snýst með öðrum orðum um eðli og aðferðir 
töfrareynslu, rökfræði galdurs og hjátrúar, hvort "frumstæð" hugsun lúti 
grundvallarlögmálum vestrænnar rökfræði eða ekki, enda er ýmist rætt um 
for-rökvísi, trú á yfirskilvitlegt orsakalögmál, samsemdarheim, upprunalega 
samrunaskynjun, hverfa hugsun, töfrahvörf og táknrænar gjörðir (performansa) í 
fræðiritum.(26) Samband trúar og reynslu hefur auk þess ekki verið skýrt á 
fullnægjandi hátt, kannski af því ekki er um raunverulega mótsögn að ræða; 
töfraathafnir virðast búa yfir "hlutlægri" sálarlífsreynslu sem eyðir í algleymi 
sínu mörkum "hugar" og "líkama", "menningar" og "náttúru". Sé þessi lýsing rétt 
er töfraathöfnum ekki aðeins beint að efnislegum heimi þar sem dularfullir 
áhrifastraumar eiga að hafa yfirskilvitlegar afleiðingar, heldur endurspegla þær 
sálræna atburði sem í senn eru náttúrulegir og afbrigðilegir.
Tökum þekkt dæmi úr sögu mannfræðinnar: Svertingi nokkur af þjóðflokki 
Azandemanna var á heimleið að kvöldlagi eftir erfiða og hættulega veiðiferð. 
Hann bar feng sinn á bakinu og skimaði órólegur til himins, því kæmist hann ekki 
heim fyrir sólarlag var lífi hans háski búinn í skóginum. Hann staðnæmdist því á 
göngu sinni, tók upp grjóthnullung og tróð honum ofan í nálægan trjábol, 
jafnframt því sem hann tuldraði fyrir vörum sér: "Þú steinn, megi sólin ekki 
setjast fljótt í dag. Þú steinn, seinkaðu sólinni uppi á himninum svo ég komist 
áður heim; eftir það má sólin setjast".(27) Maðurinn hélt að því búnu ferð sinni 
áfram og segir ekki meira af honum. Þessari töfraathöfn mun hafa verið ætlað að 
seinka eða stöðva um stund niðurför sólar, hún átti að hafa bein áhrif á 
máttarvöldin með dularfullum hætti. Tortryggið nútímafólk sem ekki trúir á 
eðlislæga heimsku "frumstæðra" kynþátta hlýtur að spyrja hvort svertinginn hafi 
trúað þessu í raun og veru; vissi hann ekki að sólin "rís úr sæ" og "hnígur til 
viðar" með sama hætti hverju sinni, að menn geta með engu móti seinkað, snúið 
við né hraðað sólarhringnum, þótt töfrað sé, þusað og grúskað? Svo hlýtur að 
vera. Af hverju tróð hann þá grjótinu í tréð með velvöldum orðum í stað þess að 
hraða för sinni þegar í stað? Sá hann ekki að tekið var að skyggja, sviku 
skilningarvitin hann, bjástraði hann við tréð gegn betri vitund? Sama vandamál 
kemur upp þegar hugað er að regndönsum, galdralækningum og öðrum töfrasiðum, því 
fólk virðist trúa á orsakalögmál sem stangast á við hversdagslega reynslu og 
dómgreind. Hvernig má slíkt vera? er spurt. Þetta er ef til vill ekki jafnmikil 
ráðgáta og sýnist í fyrstu, því leggjum við ekki hlutunum til nauðsyn af vana; 
búumst við ekki við sólsetri í kvöld af því við höfum vanist því að sjá slíkt 
alltaf gerast, sólin hefur alltaf "sest" að kvöldlagi og "komið upp" að morgni á 
þessum tíma árs, svo lengi sem elstu menn muna. Hér er um sögulega 
reynsluhugmynd að ræða; við ályktum að hlutir sem fylgja hver öðrum í tíma og 
eru samlægir í rúmi myndi samband orsakar og afleiðingar, samhengið tilheyrir 
hugsun okkar en ekki hlutunum sem slíkum. Sé þetta rétt er lítill munur á 
hugtakamyndun töfra og vísinda, hversdagslegt orsakalögmál tilheyrir 
menningarlegum hugtakabúnaði líkt og lögmál töfra sem reist eru á venju og 
samkomulagi, þótt sum megi rekja til beinnar reynslu.
Þetta tengist grundvallarvandamáli mannlegra fræða að mínum dómi. Er svo dæmi sé 
tekið eðlismunur á hugsunarhætti svertingjans afríska, snæfellsks sjómanns á 
sautjándu öld og nútímafólks sem ræktað hefur með sér "hlutlæga skynsemisgáfu"; 
eða felst munurinn kannski í arfi, uppeldi og aðstæðum, má til dæmis skýra hann 
með mismunandi aðstöðu áhorfanda og þátttakanda? Því er stundum haldið fram að 
rökrænn skilningur taki að þróast þegar barnið lærir að greina sig frá ytri 
heimi og eigin líkama; vitund um orsakasamhengi og sérstakt sjálf verða til "in 
tandem", hefur verið sagt,(28) en vestræn hugmyndafræði hyllir sérstæði, 
einstaklingseðli og rökræna hugsun, eins og kunnugt er; huganum er ekki aðeins 
ætlað að athuga heiminn á óvirkan hátt, heldur leitar hann uppi "hlutlæg" tengsl 
með rökfræðilegum aðferðum, enda tengjum við efnislega atburði sjaldan saman 
nema hægt sé að benda á orsakatengsl. Slík hugmyndafræði hefur líkast til 
skilyrt og gegnsýrt hugsun okkar og viðbrögð; við sjáum sjálf okkur sem alvitran 
höfund skáldsögu, sem herra X, fyrir utan það sem gerst hefur, gerist og mun 
gerast. Tökum dæmi um einstakling sem sér fugl fljúga upp af grein rétt áður en 
skothvellur kveður við. Hann ályktar jafnóðum, næstum því ósjálfrátt, að hljóðið 
hafi fælt fuglinn þótt það heyrðist eftir á. Hann hafnar með öðrum orðum eigin 
skynjun á grundvelli vitneskju um hraða hljóðs og næma heyrn fugla. Nú má ímynda 
sér að seinni atburðurinn sé ekki skothvellur heldur bílhljóð í fjarska eða 
jafnvel særingarhvísl galdraþular. Þá er í huga okkar varla um tengsl að ræða 
heldur tilviljun; tveir ótengdir atburðir gerast næstum því samtímis á sama 
stað, er sagt. Í báðum þessum tilvikum tökum við okkur stöðu fyrir utan það sem 
gerðist, við erum að eigin mati óháð einstökum atburðum, skoðum þá ofan af 
hlutlægum og hlutlausum sjónarhóli, við höfum skapað okkur "guðlega yfirsýn", ef 
svo má að orði komast, skynjum í gegnum þekkingu, gagnstætt "þátttakanda" fyrri 
tíðar sem hrærðist í kviku atburðanna, en "frumstæðu hugarfari" hefur stundum 
verið lýst í ljósi slíkra tengsla; Lucien Levy-Bruhl nefndi þau til dæmis 
"participation" og Georges Bataille fann í þeim upptök trúarlegrar reynslu. 
Slíkur einstaklingur sér fuglinn fljúga upp og heyrir síðan hvell, en hann 
ályktar ekki þar með af takmörkuðu hyggjuviti sínu að fuglinn sé orsök hljóðsins 
af því atburðirnir tveir eru nálægir í tíma. Þessir atburðir geta því aðeins 
fangað athygli hans að þeir hafi áhrif á líf hans á einhvern hátt, en gerist það 
er líklegt að fuglinn og hljóðið tengist saman innan heildar sem hann er hluti 
af; hann nemur ekki vélræn orsakatengsl heldur merkingarsamhengi sem ef til vill 
er hægt að hafa áhrif á með áhrínstöfrum, enda er hann í ákveðnum skilningi 
hluti af því sem hann skynjar; skynjun, þekking og umhverfi mynda samvirka, 
lífræna heild.
Einstaklingarnir tveir virðast lifa í gjörólíkum heimi, en sé að gáð kemur í 
ljós að mismunur þeirra er minni en ætla mátti. Varast ber að gera of mikið úr 
mismun frumstæðra og siðmenntaðra manna, því herra X er sennilega tálsýn, við 
höfum varla "hlutlausari" yfirsýn en svertinginn í frumskóginum þegar allt kemur 
til alls. Rannsóknir innan málvísinda og heimspeki hafa að minnsta kosti sýnt að 
tungumál okkar inniheldur forn samsemdar- eða þátttökuvensl sem eiga sér upptök 
í beinni reynslu tíma og rýmis. Sumir fræðimenn telja jafnvel að töfrahugsun sem 
byggist á merkingarsamhengi sé ekki í eðli sínu frábrugðin vísindalegri 
orsakarhugsun; það sem skilur á milli er ekki rökfræðileg færni, heldur sálræn 
og vistfræðileg afstaða til atburða. Margir hafa eins og kunnugt er talað um 
"yfirnáttúruleg orsakalögmál", "dulúðug töfratengsl" eða "yfirskilvitlegan 
eðlismátt" hugar og náttúru, en þegar allt kemur til alls snýst vandamálið um 
reynslutengsl sálarlífs og ytri viðburða. Töfrahugsun (dulhyggja, hjátrú) þarf 
ekki að fela í sér skort á skynsemi, heimsku eða rangar ályktanir, hvað sem 
fræðilegri ellimæði líður, heldur getur hún falið í sér vísvitaða eða 
ómeðvitandi höfnun rökhugsunar, enda réðst saga töfra ekki af uppgötvun 
vísindalegrar rökvísi, þótt tala megi um óbein tengsl, heldur breytingu á 
hugarfari eða hugsunarhætti, sálrænni og vistfræðilegri þróun. Tengsl hugar og 
reynslu eru samsettari en fram kemur í einföldum andstæðusetningum um vísindi og 
töfra, sannindi og ósannindi, skynsemi og hjátrú, enda þarf ekki mikið til að 
breytast í hégiljung á öld Pauli og de Brogilie. Það er að minnsta kosti ljóst 
að vandamál trúar og rökvísi er óendanlega miklu flóknara en fram kemur í 
ritgerð Árna Björnssonar. 
 
Fjölhyggjuleiðingar
1. Ég held að Paul Feyerabend hafi haft nokkuð til síns máls; við lifum tæplega 
í einum heimi, eða svo dæmi hans sé notað: "Skógarvörður skynjar umhverfi sitt á 
annan hátt en rammvilltur borgarbyggi á helgarferð, hann nemur aðra atburði í 
þykkni skógarins, ekki aðeins ólíkar myndir sömu atburða, enda útheimtir 
umhverfi hans sérstaka tegund þekkingar sem ókunnugur ferðalangur býr ekki 
yfir". Þetta er enn augljósara ef horft er til framandi menningar eða annars 
söguskeiðs, ritaði Feyerabend; "guðir Forn-Grikkja voru lifandi nærvera, "þeir 
voru þarna", en nú á dögum fyrirfinnast þeir hvergi". Reynsla vestræns borgarbúa 
hjá afrískum ættbálki sýnir hið sama: "Ég hafði aldrei verið í sveit og gat 
varla greint á milli begónía, glitfífla og petúnía. Jurtir eiga það til að líta 
eins út og vera ólíkar eða öfugt, svo sem tíðkast í algebru, enda rugla 
grasafræði og stærðfræði mig í ríminu. Ég var fyrsta skipti á ævinni staddur í 
samfélagi þar sem tíu ára gömul börn voru ekki ofjarlar mínir í stærðfræði, en 
um leið var ég á stað þar sem sérhver jurt, villt eða ræktuð, átti sér nafn og 
notagildi, þar sem hvert mannsbarn þekkti bókstaflega hundruð jurta... 
[leiðsögumaður minn] fékk einfaldlega ekki skilið að það voru ekki nöfnin heldur 
jurtirnar sem gerðu mig fáráðan."(29) 
2. Hæfileiki fólks til að taka eftir og túlka fyrirbæri eins og hljóð í skógi, 
birtubrigði og skýjaflóka á himni byggist á þróaðri þekkingu, eins og fram kemur 
í bókinni Maðurinn sem villtist á eiginkonu sinni og flókahatti; sveitafólkið 
afríska les jurtir jarðar sér til næringar og lækningar líkt og snæfellskir 
formenn lásu haf og himin í þaula forðum. Þegar þetta er haft í huga verða 
staðhæfingar um hégóma, tuggu og tjastur fyrri tíma vafasamar, því gengið er 
fram hjá þögulli reynsluþekkingu sem ekki er alltaf hægt að túlka með orðum;(30) 
dansari býr yfir kunnáttu í limum sínum, söngvari í tungu og barka, formaður 
"finnur á sér" veðurlag og aflasæld, hvað sem ritdeilum og lærðum skýringum 
líður. Hvernig getur skrifari sem aldrei hefur stigið um borð í árabát samsamað 
sig "þögulli þekkingu" fiskimanna á annarri öld sem ýmist voru aflamenn eða 
fiskifælur án fiskifræði og nútímalegra mælitækja? Tungumálið er þar á ofan 
samofið skynjun og þekkingu, auk þess sem margræðni orða, hvörf og líkingar 
grafa stöðugt undan tærum skilningi. Það er með öðrum orðum hæpið að slíta 
málfar, eftirtekt og skynsemisgáfu úr samhengi við reynslu, aðstæður skynjunar 
og viðtektir tungumáls á hverjum tíma; við getum ekki lesið sálarlíf sautjándu 
aldar til þrautar, fremur en hægt er að tileinka sér limaburð dansara með glápi 
og rökfræði.
3. Og samt getum við einnig hrifist frammi fyrir brunanum gamla á 
Djúpalónssandi; þegar kirkjan birtist í þokunni, fylking hrikalegra 
blágrýtisstróka með bólstrað rauðaberg í kollinum, brynjuð óreglulegum 
steinspjöldum sem, líkt og myndir þeirra sem hér lifðu og fórust forðum, taka á 
sig mismunandi form eftir birtu og sjónarhorni; og mannlífsfortíðin verður þá 
kannski annað og meira en skuggaflökt á grámáluðum skrifstofuveggjum. 
4. Þessa dagana er algengt að afbrigðilegum, frumlegum vitsmunum sé útskúfað sem 
brjálsemi og órum; og boðið er upp á aðferð til að hugsa á réttan hátt, 
"hlutlæga skynsemisgáfu", sem á sér rætur í einhvers konar samkomulagi um 
veruleika, einni gerð þekkingar; eða eins og sérvitringurinn Paul Feyerabend 
ritaði í Skynsemin kvödd: Skynsemin og Rökvísin eru "máttarvöld af svipaðri 
tegund og umvafin samskonar geislahjúp og guðir, konungar, harðstjórar og þeirra 
fornu lög".(31) "Það er svo þægilegt að vera ósjálfráða", skrifaði Immanuel 
Kant, því eigi ég "bók sem hefur vit fyrir mér, sálusorgara sem tekur á sig 
samviskukvalir mínar, lækni sem ákveður mataræði mitt o. s. frv., þá þarf ég 
vitanlega ekkert að leggja mig fram sjálfur".(32) Ætli ósjálfræði Kants sé ekki 
enn jafn almennt og fyrrum, sitja skynsemi og vísindi ekki við völd umvafin 
ljóma átrúnaðardrumba, einvalda og helgirita liðinna alda; hefur hugsjón 
upplýsingarmannsins ekki snúist upp í andstæðu sína? En eins og Feyerabend 
bendir á þá hefur alltaf verið til fólk sem berst gegn hinu almenna ósjálfræði: 
"Þessi heimur er ekki kyrrstætt fyrirbæri byggt hugsandi maurum sem uppgötva 
smám saman á skriði sínu lögmál án þess að hafa á þau nokkur áhrif ... Heimurinn 
var eitt sinn guðabyggð, síðar litvana efnisheimur, og í fyllingu tímans mun 
hann væntanlega breytast í friðsælli stað, þar sem efni og líf, hugsun og 
tilfinningar, nýjungar og hefð verka saman öllum til hagsbóta";(33) eða með 
öðrum hætti sagt: veröldin er fjölhliðungur sem hrífur könnuði sína og breytist 
með þeim.
5. Reynsluhyggja: Söguskilningur okkar felur sjálfsagt alltaf í sér vott af 
hellistálsýn, hlutdrægni og skekkju, samtíminn herra X býr í okkur öllum, svo 
líklega er útilokað að greina á milli þess sem kemur frá okkur sjálfum og hins 
sem berst utan að, þess sem tilheyrir raunverulegri fortíð og hins sem á sér 
upptök í okkar eigin umhverfi. Það breytir því ekki að eindregin raunhyggja og 
rómantísk listdýrkun eru tímaskekkjur sem komast má undan, enda minna þessi 
viðhorf stundum á höfin tvö í málshættinum: tvö eru höfin og ratar heimskur 
hvorugt. Fræðimaður þarf að temja sér róttæk fjölhyggjuviðhorf í rannsóknum, 
hver sem lífsskoðun hans er, hvort sem hann hefur elst til kaþólsku, efnistrúar 
eða búddadóms; hann þarf að geta brugðið sér í líki margra sjókvikinda á höfunum 
tveimur vilji hann ekki steyta á skeri fuglum himinsins til athlægis.(34) Hann 
hlýtur að tileinka sér mismunandi sjónarhorn, hvert sem ætterni þeirra er, vilji 
hann öðlast örlitla innsýn í fjölbreytni mannlegrar hugsunar, hann hlýtur að 
ganga út frá því að trúarleg reynsla manna eigi sér margar undirstöður líkt og 
hamingjuvegir þeirra, að við getum ekkert vitað með vissu um hvort annað fólk 
hafi "innst inni" trúað á galdur, kreddur, drauga eða efnisleg náttúrulögmál; 
hvað bjó svo dæmi sé tekið í hugarfylgsnum þeirra sem fyrstir nefndu 
Tröllakirkju og Svörtuloft forðum? Sá sem hæðist að reynslu slíks fólks gerir 
því sjálfan sig að viðundri, líkt og Eggert Ólafsson um miðja átjándu öld sem 
ekki trúði á hverafugla en hímdi löngum stundum við hveri í semingsvon um að sjá 
þá þrátt fyrir allt.(35) 
Dæmisaga Galíleós Galílei um hljóðfræðinginn lýsir vel því sem ég á við, en í 
henni er sagt frá manni sem á ferð sinni um heiminn uppgötvaði fjölda ólíkra 
leiða til að mynda tóna og fagra söngva. Rakst hann sífellt á ný frábrigði sem 
hann hafði ekki órað fyrir áður, svo sem ófleygar krybbur er myndað gátu 
klingjandi skræki með vængjanúningi. Þegar maður þessi hélt að hann hefði séð 
allt, að ekki væru fleiri aðferðir til, rakst hann á söngtifu sem sökkti honum í 
djúp fávisku og hugarangurs, því hann gat með engu móti þaggað niður í skerandi 
tísti hennar. Hélt hann þó bæði um munn hennar og vængi. Maðurinn tók þá eftir 
skeljum á bringu tifunnar, en undir þeim lágu þunnar, harðar sinar. Grunaði hann 
að hljóðið skapaðist af sveiflum þeirra og ákvað að slíta þær í sundur til að 
stöðva tístið. Ekkert gerðist þó fyrr en nál hans hafði stungist inn í dýrið og 
svipt það bæði lífi og rödd, svo ekki fékkst skorið úr vandamálinu. Breyttist 
þekking hans eftir þessa reynslu í vantraust "svo hann tamdi sér að svara, þegar 
hann var spurður hvernig hljóð yrðu til, að hann þekkti að vísu nokkrar leiðir, 
en væri samt viss um að til væru margar aðrar sem væru ekki aðeins óþekktar 
heldur væri einnig ógerningur að ímynda sér þær".(36)
Til baka í aðalvalmynd
 
Aftanmálsgreinar
(1) Þjóðsagnabókin. Sýnisbók íslenzkra þjóðsagnasafna. Sigurður Nordal tók 
saman. Annað bindi. Reykjavík, 1972, xv. Til baka.
(2) Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar um ferðir þeirra á Íslandi 
árin 1752-1757. 1. bindi. Steindór Steindórsson íslenzkaði. Reykjavík, 1975, 
158, 161. Til baka.
(3) Rodney Needham: Belief, Language, and Experience. Oxford: Basil Blackwell, 
1972, 1-2. Til baka.
(4) Jónas Jónasson: "Formáli". Þjóðtrú og þjóðsagnir. Safnað hefir Oddur 
Björnsson. I. bindi. Akureyri, 1908, 6. Til baka.
(5) Íslenzk orðabók handa skólum og almenningi. Ritstj. Árni Böðvarsson. 
Reykjavík, 1963. Til baka.
(6) Sjá Sigurð Nordal: "Forspjall". Þjóðsagnabókin. Sýnisbók íslenzkra 
þjóðsagnasafna. Annað bindi. Reykjavík 1972, xxi. Til baka.
(7) Bréf til Maurers 24. apríl 1864. Sigurður Nordal skýrir afstöðu Jóns á 
viturlegan hátt: "Ástæðan getur varla verið önnur en sú, að skugginn af 
fyrirlitningu upplýsingarinnar á öllu því, sem dularfullt var, meinaði honum að 
tala eins og honum bjó í brjósti...en það var talsvert annað að vera alinn upp 
suður í München en norður á Hofi á Skagaströnd. Jón hefur að sjálfsögðu verið 
miklu hjátrúaðri alla sína ævi en hann vildi játa fyrir sjálfum sér, hvað þá 
Maurer" ("Forspjall", 1972, xlviii-xlix). Til baka.
(8) Jón Sigurðsson: "Íslenzkar alþýðusögur á þýzku eftir Dr. Konrad Maurer". Ný 
félagsrit gefin út af nokkrum Íslendingum. Tuttugasta ár. Kaupmannahöfn, 1860, 
192. Til baka.
(9) Jónas Jónasson: "Formáli", 1908, 1-7. Til baka.
(10) Símon Jón Jóhannsson: Sjö, níu, þrettán. Hjátrú Íslendinga í daglega 
lífinu. Reykjavík: Vaka Helgafell, 1993. Til baka.
(11) Sigurður Nordal: "Forspjall", 1972, xvii-xviii, xxx. Til baka.
(12) Símon Jón Jóhannsson: Sjö, níu, þrettán. Hjátrú Íslendinga í daglega lífinu 
Reykjavík: Vaka Helgafell, 1993, 6. Til baka.
(13) Sigurður Nordal: "Að útrýma einni villu er því miður ekki sama sem að 
höndla ný sannindi, hvað þá allan sannleikann" ("Forspjall", 1972, xii). Til 
baka.
(14) Árni Óla taldi að í trú og hjátrú væri út frá því gengið að í heiminum 
"væri aragrúi ósýnilegra vera af ótal tegundum, æðri og lægri, og þessar verur 
sæju um stjórn heimsins, sín á hverju sviði. Trúin treysti á guðlega forsjón, 
þar sem einn guð, eða fleiri guðir hefðu hina æðstu stjórn á hendi. En hjátrúin 
gerði ráð fyrir því, að guðirnir þyrftu að hafa hjálpendur við stjórn heimsins, 
og þessir hjálpendur voru allskonar góðir vættir, guðdómlegs eðlis, þó ekki 
guðir, heldur voru þær svipaðar dýrlingum seinni alda" (Dulheimar Íslands. 
Reykjavík: Setberg, 1975, 7-8). Til baka.
(15) Hjalti Hugason: "Kristnir trúarhættir". Íslenzk þjóðmenning V. Trúarhættir. 
Norræn trú. Kristni. Þjóðtrú. Ritstj.: Frosti F. Jóhannsson. Reykjavík: 
Bókaútgáfan Þjóðsaga, 1988, 330. Til baka.
(16) Þetta hugtak má rekja til hellismyndar Platons, en löngu eftir hans dag 
kenndi enski heimspekingurinn Francis Bacon ákveðinn flokk rökvillna við idola 
specus eða "hellistálsýn". Hjá Erlendi Jónssyni er þeim lýst undir heitinu 
"heimska ("provincialism")"; Erlendur ritar: "Þessi villa felst í því að láta 
(venjulega ómeðvitað eða a.m.k. ekki tjáð með berum orðum) sitt nánasta 
umhverfi, vini, samstarfsmenn, sína eigin menningu, þjóðfélag hafa of mikil 
áhrif á skoðanir sínar, og hafna því sem annað umhverfi, menn af öðrum kynstofni 
eða þjóðerni eða með aðra menningu hafa upp á að bjóða. Hér er um að ræða 
fordóma gagnvart öllu því, sem framandi er og ókunnugt. Villan er tengd 
skírskotun til almannadóms eða hefðar, en felst í ákveðinni blindu eða fordómum 
gagnvart annarri menningu eða umhverfi en sínu eigin" (Rökfræði og gagnrýn 
hugsun. Reykjavík, 1996, 147-148). Til baka.
(17) Hjalti Hugason: "Kristnir trúarhættir", 1988, 324. Til baka.
(18) Sigurður Nordal: "Forspjall", 1972, xvii. Til baka.
(19) Sök séra Jónasar liggur kannski í lýsingu hans á trúaruppsprettum þjóðsagna 
og þjóðtrúar: "Það varð þannig í þeirra augum annar heimur á bak við þennan, sem 
þeir lifðu í, sem þeir sáu ekki né fundu nema endrum og sinnum, þegar hann 
verkaði eða starfaði samhliða eða í og með hinum daglegu atburðum, eða vann og 
starfaði á bak við þetta daglega, stjórnaði því og leiddi það á ýmsa vegu ýmist 
til ills eða góðs. Með þessu móti fundu menn margvíslegar skýringar á 
fyrirbrigðum tilverunnar..." ("Formáli". Þjóðtrú og þjóðsagnir. Safnað hefir 
Oddur Björnsson. Akureyri, 1908, 2, 6-7). Til baka.
(20) Jónas Jónasson: "Formáli", 1908, 5. Til baka.
(21) Svipuð raunhyggja kemur fram hjá Símoni Jóni Jóhannssyni sem taldi að sum 
hjátrú væri til orðin "út frá verndarsjónarmiðum, til þess að vernda börn, 
barnshafandi konur o.fl. gegn hættum í umhverfinu", auk þess sem í henni felist 
"virðing fyrir umhverfinu og þeim lífheimi sem maðurinn er hluti af" (Sjö, níu, 
þrettán. Hjátrú Íslendinga í daglega lífinu. Reykjavík, 1993, 7). Til baka.
(22) Sigurður Nordal: "Forspjall", 1972, xxx. Til baka.
(23) Sjá umfjöllun í riti Peters Geach, Þorsteins Gylfasonar og Eyjólfs Kjalars 
Emilssonar: Þrætubókarkorn. Reykjavík: Heimspekistofnun Háskóla Íslands, 1989, 
1-5. Til baka.
(24) Jón Sigurðsson, 1860, 191. Til baka.
(25) Ég hef notað hugtök "töfraskilnings", "trúarskilnings" og 
"vísindaskilnings" um þennan hugmyndahræring. Íslensk bókmenntasaga III. 
Reykjavík: Mál og menning, 1996, 43-68. Til baka.
(26) Mikið hefur verið skrifað á seinustu árum um tengsl trúar, vísinda og 
töfra, en enn skortir ýtarlegt yfirlitsrit um sögu töfrarannsókna frá nítjándu 
öld til samtímans. Áhugafólki skal þó bent á tvær fróðlegar (alvöru)bækur um 
þetta efni: Ariel Glucklich: The End of Magic. New York / Oxford: Oxford 
University Press, 1997; Stanley Jeyaraja Tambiah: Magic, science, religion, and 
the scope of rationality. Cambridge: Cambridge University Press, 1990. Til baka.
(27) E. E. Evans-Pritchard: Witchcraft, Oracles and Magic Among the Azande. 
Oxford: Clarendon, 1937, 469. Til baka.
(28) Sjá til dæmis The Essential Piaget. New York: Basic Books, 1977, 198-214. 
Til baka.
(29) E. Smith-Bowen: Return to Laughter. London, 1954, 19; sjá Paul Feyerabend: 
Farewell to Reason. London. New York, 1987, 104-105. Til baka.
(30) Um "þögula þekkingu" má fræðast í bók Olivers Sack: The Man who Mistook his 
Wife for a Hat. New York, 1987. Til baka.
(31) Paul Feyerabend: Farewell to Reason. London / New York, 1987, 11. Til baka.
(32) Immanuel Kant: "Svar við spurningunni: Hvað er upplýsing?" Elsa Katrín 
Jónsdóttir og Anna Þorsteinsdóttir þýddu. Skírnir, haust 1993, 379. Til baka.
(33) Paul Feyerabend, 1987, 126. Til baka.
(34) Róbert H. Haraldsson víkur að vanda fjölhyggjumannsins í greininni 
"Lífsskoðun fjölhyggjumanns". Ritgerðir og greinar. Reykjavík: Háskóli Íslands, 
1996, 48-58. Til baka.
(35) Matthías V. Sæmundsson: "Litlu varð Vöggur feginn". Tímarit Máls og 
menningar 4 / 1997. Til baka.
(36) Sjá þýðingu Þorsteins Vilhjálmssonar í Heimsmynd á hverfanda hveli II, 
1987, 164-166. Þessi saga vísaði hjá Galíleó í deilur um eðli halastjarna, en 
með "söngtifum" er átt við skordýr af einni ætt (cicadidae) jurtasuguættbálks, 
en karldýrið hefur sérstakt líffæri neðan á afturbolnum sem gerir því kleift að 
gefa frá sér hávært tíst. Til baka.
Til baka í aðalvalmynd