Appendix Vergiliana AETNA Aetna mihi ruptique cavis fornacibus ignes et quae tam fortes volvant incendia causae, quid fremat interius, quid raucos torqueat aestus, carmen erit. dexter venias mihi, carminis auctor, seu te Cynthos habet seu Delo gratior Hyla, seu tibi Dodona potior, tecumque faventes in nova Pierio properent a fonte sorores vota: per insolitum Phoebo duce tutius itur. Aurea securi quis nescit saecula regis, cum domitis nemo Cererem iactaret in arvis venturisque malas prohiberet fructibus herbas, annua sed saturae complerent horrea messes, ipse suo flueret Bacchus pede mellaque lentis penderent foliis et pingui Pallas oliva secretos amnis ageret (tum gratia ruris; non cessit cuiquam melius sua tempora nosse)? ultima quis tacuit iuvenum certamina Colchos? quis non Argolico deflevit Pergamon igni, impositam et tristi natorum funere mensam aversumve diem sparsumve in semina dentem? quis non periurae doluit mendacia puppis, desertam vacuo Minoida litore questus, quidquid et antiquum? iactata est fabula: carmen fortius, ignotas molimur pectore curas. qui tanto motus operi, quae causa perennis explicet in denso flammas et trudat ab imo ingenti sonitu moles et proxima quaeque ignibus irriguis urat, mens carminis haec est. Principio ne quem capiat fallacia vatum sedes esse dei tumidisque e faucibus ignem Volcani ruere et clausis resonare cavernis festinantis opus. non est tam sordida divis cura neque extremas ius est demittere in artes sidera; subducto regnant sublimia caelo illa neque artificum curant tractare laborem. Discrepat a prima facies haec altera vatum: illis Cyclopas memorant fornacibus usos, cum super incudem numerosa in verbera fortes horrendum magno quaterent sub pondere fulmen armarentque Iovem: turpe et sine pignore carmen. Proxima vivaces Aetnaei verticis ignes impia sollicitat Phlegraeis fabula castris. temptavere (nefas!) olim detrudere mundo sidera captivique Iovis transferre Gigantes imperium et victo leges imponere caelo. his natura sua est alvo tenus; ima per orbes squameus intortos sinuat vestigia serpens. construitur magnis ad proelia montibus agger: Pelion Ossa gravat, summus premit Ossan Olympus. iam coacervatas nituntur scandere moles, impius et miles metuentia comminus astra +provocat+ infestus cunctos ad proelia divos provocat admotis +que tertia+ sidera signis. Iuppiter en caelo metuit dextramque corusca armatus flamma removet caligine mundum. incursant vasto primum clamore Gigantes. hinc magno tonat ore pater geminantque faventes undique discordes comitum simul agmina venti. densa per attonitas rumpuntur flamina nubes, atque in bellandum quae cuique potentia divum, in commune venit. iam patri dextera Pallas et Mars laevus eunt, iam cetera turba deorum stant utrimque ducis. validos tum Iuppiter ignis increpat et iunctos proturbat fulmine montes. illinc devictae verterunt terga ruina infestae divis acies atque impius hostis praeceps cum castris agitur materque iacentis impellens victos. tum pax est reddita mundo, tum +liber cessat+ venit per sidera caelum defensique decus mundi nunc redditur astris. gurgite Trinacrio morientem Iuppiter Aetna obruit Enceladon, vasto qui pondere montis aestuat et petulans exspirat faucibus ignem. Haec est mendosae volgata licentia famae; vatibus ingenium est; huic audit nobile carmen. plurima pars scaenae vatum est fallacia: vates sub terris nigro viderunt agmine manes atque inter cineres Ditis pallentia regna [mentiti: vates, Stygias undasque canentes] hi Tityon poena stravere in iugera foedum, sollicitant illi te circum, Tantale, poena sollicitantque siti; Minos tuaque, Aeace, in umbris iura canunt, idemque rotant Ixionis orbem quidquid et interius falsi sibi conscia terra est. nec tu, terra, satis: speculantur numina divum nec metuunt oculos alieno admittere caelo. norunt bella deum, norunt abscondita nobis coniugia et falsa quotiens sub imagine peccent taurus in Europen, in Ledam candidus ales, Iuppiter ut Danaae pretiosus fluxerit imber. debita carminibus libertas ista; sed omnis in vero mihi cura: canam quo fervida motu aestuet Aetna novosque rapax sibi congerat ignis. Quacumque immensus se terrae porrigit orbis extremique maris curvis incingitur undis, non totum ex solido densum. namque omnis hiatu secta est intus humus penitusque cavata latebris. exiles suspensa vias agit, utque animanti per tota errantes percurrunt corpora venae, ad vitam sanguis dominans qua commeat, isdem terra voraginibus conceptas digerit auras. scilicet est olim diviso corpore mundi in maria ac terras et sidera sors data caelo prima, secuta maris deseditque infima tellus, sed tortis rimosa cavis, et qualis acervus exilit imparibus iactis ex tempore saxis, ut crebro introrsus spatio +vacat acta+ cavernis pendeat in sese, simili quoque terra figura in tenuis laxata vias non omnis in artum nec stipata coit. sive illi causa vetusta est nec nata est facies, seu liber spiritus intra est fugiens molitus iter, seu nympha perenni edit humum limo furtimque obstantia mollit aut etiam inclusi solidum vicere vapores atque igni quaesita via est, sive omnia certis pugnavere locis, non est hic causa docenda, dum stet opus causae. quis enim non credit inanis esse sinus penitus, tantos emergere fontis cum videt ac torrentem uno +semergere+ hiatu? non ille ex tenui +vocemque+: agat apta necesse est confluvia, errantes arcessant undique venas, et trahat ex pleno, quod fortem congerat amnem. flumina quin etiam latis currentia rivis occasus habuere suos: aut illa vorago direpta in praeceps fatali condidit ore, aut occulta fluunt, tectis adoperta cavernis, atque inopinatos referunt procul edita cursus. quod ni diversos emittat terra canales hospitium fluvium aut +semita+, nulla profecto fontibus et rivis constet via, pigraque tellus conferta in solidum segni sub pondere cesset. quod si praecipiti conduntur flumina terra, condita si redeunt, si quaedam incondita surgunt, haud mirum, clausis etiam si libera ventis spiramenta latent. certis tibi pignora rebus atque oculis haesura tuis dabit ordine tellus. Immensos plerumque sinus et iugera pessum intercepta licet densaque abscondita nocte prospectare procul: chaos ac sine fine ruinae. cernis et in silvis spatiosa cubilia retro antraque demersas penitus fodisse latebras. incomperta via est operum; tamen efficiuntur. argumenta dabunt ignoti vera profundi; tu modo subtiles animo duce percipe curas occultamque fidem manifestis abstrahe rebus. nam quo liberior quoque est animosior ignis supter in inclusis - nec venti segnius iras sub terra penitusque movent -, hoc dura necesse est vincla magis solvant, magis hoc obstantia pellant. nec tamen in rigidos exit contenta canales vis animae flammaeve: ruit, qua proxima cedunt, obliquumque secat, qua visa tenerrima crusta. hinc terrae tremor, hinc motus, ubi densus hiantis spiritus exagitat venas cessantiaque urget. quod si spissa foret, solido si staret in omni, nulla daret miranda sui spectacula tellus pigraque et in pondus conferta immobilis esset. Sed summis si forte putas concrescere caesis tantum opus et summitti alimentum viribus, ora qua patula in promptu cernis vastosque recessus, falleris et nondum certo tibi lumine res est. namque illis, quaecumque vacant, hiat impetus omnis, et sese introitu solvunt adituque patenti conceptae languent vires animosque remittunt. quippe ubi, quod teneat ventos acuatque morantis, in vacuo defit, cessant, tantumque profundi explicat errantis, et in ipso limine tardant. angustis opus est turbanti faucibus; illic fervet opus densaque premit premiturque ruina nunc Euri Boreaeque Notus, nunc huius uterque [est]. hinc venti rabies, hinc saevo quassat hiatu fundamenta soli, trepidant urbesque caducae inde, neque est aliud, si fas est credere mundo venturam antiqui faciem, veracius omen. Haec imo cum sit species naturaque terrae introrsus cessante solo trahat undique venas, Aetna sui manifesta fides et proxima vero est. non +illinc+ duce me occultas scrutabere causas: occurrent oculis ipsae cogentque fateri, plurima namque patent illi miracula monti. hinc vasti terrent aditus merguntque profundo, porrigit hinc artus penitusque exaestuat ultra. hinc scissae rupes obstant, discordiaque ingens inter opus, nectunt aliae mediumque coercent, pars igni domitae, pars ignes ferre coactae. ut maior species Aetnae succurrat inanis haec tibi tantarum sedes atque area rerum est, haec operis visenda sacri faciesque domusque. Nunc opus artificem incendi causamque reposcit. non illam parvo aut tenui discrimine signes; mille sub exiguum venient tibi pignora: verum res oculique docent; res ipsae credere cogunt. quin etiam tactu moneant, contingere tuto si liceat: prohibent flammae custodiaque ignis +illi operum est+ arcent aditus, divinaque rerum cura sine arbitrio est. eadem procul omnia cernes, nec tamen est dubium, penitus quid torqueat Aetnam aut quis mirandus tantae faber imperat arti. pellitur exustae glomeratus nimbus harenae, flagrantes properant moles, volvuntur ab imo fundamenta, fragor tota nunc rumpitur Aetna, nunc fusca pallent incendia mixta ruina. ipse procul magnos miratur Iuppiter ignes, neve sepulta novi surgant in bella Gigantes, neu Ditem regni pudeat nisi Tartara caelo vertat: in occulto tantum fremit omniaque extra congeries operit saxorum et putris harena. - quae nec sponte sua saliunt nec corporis ulli sustentata cadunt robustis viribus: omnes exagitant venti turbas ac vertice saevo in densum collecta rotant volvuntque profunda. hac causa expirata ruunt incendia montis (spiritus inflatis nomen, languentibus aër); nam prope nequiquam semper violentia, semper ingenium velox illi motusque perennis, verum opus auxilium est, ut pellat corpora. nullus impetus est ipsi: qua spiritus imperat, audit. hic princeps magnoque sub hoc duce militat ignis. Nunc quoniam in promptu est operis natura solique, unde ipsi venti, quae res incendia pascit, cum subito cohibetur iners, quae causa silendi, subsequar. immensus labor est, sed fertilis idem; digna laborantis respondent praemia curis. non oculis solum pecudum miranda tueri more nec effusos in humum grave pascere corpus, nosse fidem rerum dubiasque exquirere causas, sacra per ingentem caputque attollere caelo scire quot et quae sint magno natalia mundo principia (occasus metuunt an saecula pergunt et firma aeterno religata est machina vinclo?), solis scire modum et quanto minor orbita lunae [est] ac brevior cursu bis senos pervolet orbes, annuus ille meet, quae certo sidera currant ordine quaeve suos errent incondita cursus, scire vices etiam signorum tradita iura, [sex cum nocte rapi, totidem cum luce referri] nubila cur iris caelo denuntiet imbres, quo rubeat Phoebe, quo frater palleat igni, tempora cur varient (anni ver prima iuventa, cur aestate perit? cur aestas ipsa senescit autumnoque obrepit hiemps et in orbe recurrit?) axem scire Helices et tristem nosse cometen, Lucifer unde micet quave Hesperus, unde Bootes, Saturni quae stella tenax, quae Martia pugnax, quo rapiant nautae, quo sidere lintea tendant, scire vias maris et caeli praediscere cursus, quo volet Orion, quo Sirius incubet index, et quaecumque iacent tanto miracula mundo, non disiecta pati nec acervo condita rerum, sed manifesta notis certa disponere sede singula, divina est animi ac iucunda voluptas. Sed prior haec hominis cura est cognoscere terram et quae illinc miranda tulit natura notare: haec nobis magis adfinis caelestibus astris. nam quae mortali +spes est quaeve+ amentia, maius in Iovis errantem regno perquirere velle, tantum opus ante pedes transire! at +perdere+ segnes torquemur miseri in parvis premimurque labore; scrutamur rimas et vertimus omne profundum; quaeritur argenti semen, nunc aurea vena, torquentur flamma terrae ferroque domantur, dum sese pretio redimant verumque professae tum demum viles iaceant inopesque relictae. noctes atque dies festinant arva coloni, callent rure manus; glebarum expendimus usum (fertilis haec segetique feracior, altera viti, haec plantis humus, haec herbis dignissima tellus, haec dura et melior pecori silvisque fidelis, aridiora tenent oleae, sucosior ulmis grata); leves cruciant animos et corpora curae, horrea uti saturent tumeant ut dolia musto plenaque desecto surgant faenilia campo: sic avidi semper qua visum est carius itis. implendus sibi quisque bonis est artibus: illae sunt animi fruges, haec rerum maxima merces, scire quod occulto terrae natura coercet, nullum fallere opus, non stultum cernere sacros Aetnaei montis fremitus animosque furentis, non subito pallere sono, non credere subter caelestis migrasse minas aut Tartara rumpi, nosse quid intendat ventos, quid nutriat ignes, unde repente quies et multo foedere pax sit. concrescant animi penitus, seu forte cavernae introitusque ipsi servent; seu terra minutis rara foraminibus tenues in se abstrahat auras (plenius hoc etiam, rigido quia vertice surgit: illinc infestis atque hinc obnoxia ventis undique diversas admittere cogitur auras, et coniuratis addit concordia vires), sive introrsus agunt nubes et nubilus auster, seu fontes flexere caput +tergoque+ feruntur (praecipiti deiecta sono premit unda fugantque torrentes auras pulsataque corpora denset). nam, veluti +sonat ora duc+ Tritone canoro pellit opus collectus aqua victusque movere spiritus et longas emugit bucina voces, carmineque irriguo magnis cortina theatris imparibus numerosa modis canit arte regentis, quae tenuem impellens animam subremigat unda: haud aliter summota furens torrentibus aura pugnat in angusto et magnum commurmurat Aetna. credendum est etiam ventorum existere causas sub terra similis harum, quas cernimus extra, ut, cum densa premant inter se corpora, turba elisa vacuum fugiant et proxima secum momine torta trahant tutaque in sede resistant. Quod si forte mihi quaedam discordia tecum est, principiis aliis credas consurgere ventos: non dubium rupes aliquas penitusque cavernas proruere ingenti sonitu casuque propinquas diffugere impellique animas, hinc crescere ventos; aut umore etiam nebulas effundere largo, ut campis agrisque solent, quos adluit amnis: vallibus exoriens caligat nubilis aër, flumina parva ferunt auras, vis proxima vento [est] eminus adspirat, fortis si verberat umor. atque haec in vacuo si tanta potentia rorum est, hoc plura efficiant infra clusique necesse est. his +agitur+ causis extra penitusque coactos exagitant ventos. pugnant in faucibus arte; pugnantis suffocat iter. velut unda profundo terque quaterque exhausta gravis ubi perbibit euros, (ingeminant fluctus et primos ultimus urget), haud secus adstrictus certamine tunditur ictu spiritus involvensque suo sibi pondere vires densa per ardentes exercet corpora fauces et, quacumque iter est, properat transitque morantes, donec confluvio veluti siponibus actus exilit atque furens tota vomit igneus Aetna. Quod si forte putas isdem decurrere ventos faucibus atque isdem pulsos remeare, notandas res oculis locus ipse dabit cogetque negare. quamvis caeruleo siccus Iove fulgeat aether purpureoque rubens surgat iubar aureus ostro, illinc obscura semper caligine nubes pigraque diffuso circum stupet horrida vultu. prospectans sublimis opus vastosque recessus. non illam videt Aetna neque ullo intercipit aestu: obsequitur quacumque iubet levis aura reditque. placantis etiam caelestia numina ture summo cerne iugo vel qua liberrimus Aetnae introspectus hiat, tantarum semina rerum, si nihil irritet flammas stupeatque profundum: tunc igitur, credis, terrenus spiritus ille, qui rupis terramque rotat, qui fulminat ignis, cum rexit vires et praeceps flexit habenas, praesertim ipsa suo declivia pondere numquam corpora deripiat validoque absorbeat aestu? quor, si fallor, abest species tantusque ruentis impetus attentos oculorum transfugit ictus nec leviter tactos digitos ferit aura monetque? sparsa liquore manus sacros ubi ventilat ignis, verberat aura tamen pulsataque corpora nostris incursant: adeo in tenui vim causa refellit. non cinerem stipulamve levem, non arida sorbet gramina, non tenuis plantis humus excita praeda est; surgit adoratis sublimis fumus ab aris. tanta quies illi est et pax innoxia rapti. Sive peregrinis igitur propriisve potentes coniurant animae causis, ille impetus ignes et montis partes atra subiectat harena vastaque concursu trepidantia saxa fragores ardentisque simul flammas ac fulmina rumpunt, haud aliter quam, cum prono iacuere sub austro aut aquilone, fremunt silvae, dant bracchia nodo implicitae ac serpunt iunctis incendia ramis. nec te decipiant stolidi mendacia vulgi, exhaustos cessare sinus, dare tempora, rursus ut capiant vires repetantque in proelia victi. pelle nefas animi mendacemque exue famam. non est divinis tam sordida rebus egestas nec parvas mendicat opes nec conrogat auras. praesto sunt operae ventorum examina, semper. causa patet quae rumpat iter cogatque morari. saepe premit fauces magnis exstructa ruinis congeries clauditque vias luctamine ab imo et spisso veluti +tecto sub+ pondere pressat aut simili tenet occlusu: tum frigida monti desidia est tutoque licet descendere fauces. post, ubi conticuere, mora velocius urgent, pellunt oppositi moles ac vincula rumpunt. quicquid in obliquum est, frangunt iter; acrior ictu impetus exoritur; magnis operata rapinis flamma micat latosque ruens exundat in agros. sic cessata diu referunt spectacula venti. Nunc superant quaecumque creant incendia silvae, quae flammas alimenta vocent, quid nutriat Aetnam. incendi poterunt. illis vernacula causis materia appositumque igni genus utile terrae. uritur assidue calidus nunc sulphuris umor, nunc spissus crebro praebetur alumine sucus; pingue bitumen adest, et quicquid comminus acris irritat flammas, illius corpus in Aetna est. atque hanc materiam penitus discurrere fontes, infectae profitentur aquae radice sub ipsa. pars oculis manifesta iacet, quae robore dura est ac lapis: in pinguis vertent incendia sucos. quin etiam varie quaedam sine nomine saxa toto monte liquent; illis custodia flammae vera tenaxque data est, sed maxima causa molaris illius incendi lapis est; hic vindicat Aetnam. quem si forte manu teneas ac robore cernas, nec fervere putes ignem nec spargere posse. sed simul ac ferro quaeras, respondet et ictu scintillat dolor. hunc multis circum inice flammis et patere extorquere animos atque exue robur: fundetur ferro citius; nam mobilis illi et metuens natura mali est, ubi cogitur igni. sed simul atque hausit flammas, non tutior haustis ulla domus servans aciem tutansque tenaci saepta fide; tanta est illi patientia victo. [vix umquam redit in vires atque evomit ignem] totus enim denso stipatus robore carbo per tenuis admissa vias incendia nutrit cunctanterque eadem et pigre concepta remittit. nec tamen hoc uno, quod montis plurima pars est, vincit et incendi causam tenet ille: profecto miranda est lapidis vivax animosaque virtus. cetera materies, quaecumque est fertilis igni, ut semel accensa est, moritur, nec restat in illa quod repetas; tantum cinis et sine semine terra est. hic semel atque iterum patiens ac mille perhaustis ignibus instaurat vires nec desinit ante quam levis excocto defectus robore pumex in cinerem putrisque iacet dilapsus harenas. Cerne locis etiam similis adsiste cavernas: illic materiae pascentis copia maior; sed genus hoc lapidis - certissima signa coloris -, quod nullas adiunxit opes, elanguit ignis. dicitur insidiis flagrasse Aenaria quondam, nunc extincta super; testisque Neapolin inter et Cumas locus est multis iam frigidus annis, quamvis aeternum pinguescens ubere sulphur in mercem legitur; tanto est fecundius Aetna. insula, cui nomen facies dedit ipsa rotunda, sulphure non solum, sed obesa bitumine terra est et lapis adiutat generandis ignibus aptus, sed raro fumat, quin vix, si accenditur, ardet in breve, mortales flammas quod copia nutrit. in sola durat Volcani nomine sacra; pars tamen incendi maior refrixit et alto iactatas recipit classes portuque tuetur; quae restat, minor est dives satis ubere terrae est, sed non Aetnaeas vires quae conferat illi. atque haec ipsa tamen iam quondam extincta fuisset, ni furtim adgereret Siculi vicinia montis materiam silvamque suam pressove canali huc illuc ageret ventos et pasceret ignes. Sed melius res ipsa notis spectataque veris occurrit signis nec temptat fallere testem. nam circa latera atque imis radicibus Aetnae candentes efflant lapides, disiectaque saxa intereunt venis, manifesto ut credere possis pabula et ardendi causam lapidem esse molarem, cuius defectus ieiunos conficit ignes. ille ubi collegit, flammas iacit et simul ictu materiam accendit cogitque liquescere secum. haud equidem mirum; facie quae cernimus extra, sic levia, inter opus crescunt: magis uritur illic sollicitatque magis vicina incendia saxum. certaque venturae praemittit pignora flammae. nam simul atque movet vires turbamque minatur, diffugit extemploque solum tremit +ictaque ramis+ et grave sub terra murmur demonstrat et +ignes+. tum pavidum fugere et sacris concedere rebus par erit: e tuto speculaberis omnia collis. nam subito effervent onerosa incendia raptis, accensae subeunt moles truncaeque ruina provolvunt atque atra sonant examina harenae. (illinc incertae facies hominumque figurae). pars lapidum domita est, acri pars robore pugnat nec recipit flammas; hinc defessus anhelat atque aperit se hosti, decrescit spiritus illic, haud aliter quam cum laeto devicta tropaeo prona iacet campis acies et castra sub ipsa. tum si quis lapidum summus pertabuit igni, asperior scabies et quaedam sordida faex est, qualem purgato cernas desidere ferro. verum ubi paulatim exiluit sublata caducis congeries saxis angusto vertice surgens, sic, veluti in fornace lapis torretur et omnis exustus penitus venis subit altius umor, amissis opibus levis et sine pondere pumex excutitur, liquor ille magis fervere magisque fluminis in speciem mitis procedere tandem incipit ac pronis demittit collibus undas. illae paulatim bis sena in milia pergunt, quippe nihil revocat, tortis nihil ignibus obstat, nulla tenet moles, frustra simul omnia pugnant. nunc silvas rupesque vorant, nunc tecta, solumque ipsum adiutat opus faciemque sibi induit amnis. quod si forte cavis cunctatus vallibus haesit, utpote inaequalis volvens, perpascitur, agros, ingeminant fluctus et stantibus increpat undis, sicut cum rapido curvum mare cernulat aestu. at primum tenuis si massa agit alta rigores, progrediens late diffunditur et +succernens+ flumina consistunt ripis ac frigore durant, paulatimque ignes coeunt ac flammea massis exuitur facies. tum prima ut quaeque rigescit effumat moles atque ipso pondere fracta volvitur ingenti strepitu, praecepsque +sonanti+ cum solido inflicta est, pulsati dissipat ictus, et quae disclusa est, candenti robore fulget. emicat examen plagis; ardentia saxa (scintillae procul ecce fides faculaeque ruentes) incolumi fervore cadunt. verum impetus ignis, Symaethi quondam ut ripas traiecerit amnis, vix iunctas quisquam saxo dinoverit illas: vicenos persaepe pedes iacet obruta moles. Sed frustra certis disponere singula causis temptamus, si firma manet tibi fabula mendax, materiam ut credas aliam fluere igne, favillae flumina proprietate simul concrescere sive commixtum lento flagrare bitumine sulphur; nam posse exusto cretam quoque robore fundi, et figulos huic esse fidem, dein frigoris usu duritiem revocare suam et constringere venas. sed signum commune leve est atque irrita causa quae trepidat; certo verum tibi pignore constat. nam velut arguti natura est aeris, et igni cum domitum est, constans eademque et robore salvo, ultroque ut possis aeris cognoscere portam, haud aliter lapis ille tenet, seu forte madentes effluit in flammas sive est securus ab illis, conservatque notas, nec vultum perdidit ignis. quin etiam +externam multis+ color ipse refellit; non odor aut levitas putris magis illa magisque. una operis facies eadem perque omnia terra est. Nec tamen infitior lapides ardescere certos, interius fluere accensos; haec propria virtus. quin ipsis quondam Siculi cognomina saxis imposuere rhyacas et ipso nomine signant fusilis esse notae. numquam tamen illa liquescent, quamvis materies foveat succosior intus, ni penitus venae fuerint commixta molari. quod si quis lapidis miratur fusile robur, cogitet obscuri verissima dicta libelli, Heraclite, tui, nihil insuperabile gigni omniaque aetheria natura semina iacta. sed minime hoc mirum. densissima corpora saepe et solido vicina tamen compescimus igni. non animos aeris flammis succumbere cernis? lentitiem plumbi non exuit? ipsaque ferri materies praedura tamen subvertitur igni spissaque suspensis fornacibus aurea saxa exsudant pretium, et quaedam fortasse profundo incomperta iacent similique obnoxia sorti. nec locus ingenio est; oculi te iudice vincent. nam lapis ille riget praeclususque ignibus obstat, si parvis torquere velis caeloque patenti; candenti pressoque agedum fornace coerce: nec sufferre potest nec saevum durat in hostem; vincitur et solvit vires captusque liquescit. quae maiora putas autem tormenta movere posse manu? quae tanta putas incendia nostris sustentare opibus, quantis fornacibus Aetna uritur ac sacro numquam non fertilis igni et non qui nostro fervet moderatior usu, sed caelo propior vel quali Iuppiter ipse armatus flamma est? his viribus additur ingens spiritus adstrictis elisus faucibus, ut cum fabriles operae rudibus contendere massis festinant, ignes quatiunt follesque tumentes exanimant pressoque instigant agmine ventum. Haec operis forma est, sic nobilis uritur Aetna; terra foraminibus vires trahit, urget in artum spiritus, incendi vis it per maxima saxa. Magnificas laudes operosaque visere templa, divitiis hominum aut siqua est memorata vetustas, traducti maria et terras per proxima fatis currimus atque avidi veteris mendacia famae eruimus cunctasque libet percurrere gentes. nunc iuvat Ogygiis circumdata moenia Thebis cernere, quae fratres, ille impiger, ille canorus, condiderant . . . . . . . . . . . . . . . . . . . condere, felicesque alieno intersumus aevo. invitata piis nunc carmine saxa lyraque, nunc gemina ex uno fumantia sacra vapore miramur septemque duces raptumque profundo. detinet Eurotas illic et Sparta Lycurgi et sacer in bellum numerus, sua turba, trecenti; nunc hic Cecropiae variis spectantur Athenae carminibus gaudentque soli cultrice Minerva; excidit hic reduci quondam tibi, perfide Theseu, candida sollicito praemittere vela parenti; tu quoque Athenarum carmen, iam nobile sidus, Erigone; sedes vestra est, Philomela, canoris quae vocat in silvis, et tu, soror, hospita tectis acciperis, solis Tereus ferus exulat agris. miramur Troiae cineres et flebile victis Pergamon, extinctosque suo Phrygas Hectore; parvum conspicimus magni tumulum ducis; hic et Achilles impiger et victus magni iacet Hectoris ultor. quin etiam Graiae fixos tenuere tabellae signave, nunc Paphiae rorantes arte capilli, sub truce nunc parvi ludentes Colchide nati, nunc tristes circa subiectae altaria cervae velatusque pater, nunc gloria viva Myronis, et iam mille manus operum turbaeque morantur. haec visenda putas terrae dubiusque marisque? artificis naturae ingens opus aspice, nulla cum tanta humanis fidibus spectacula cantes. [praecipueque vigil, fervens ubi Sirius ardet] Insequitur miranda tamen sua fabula montem, nec minus ille pio, quamvis sons, nobilis igni est. nam quondam ruptis excanduit Aetna cavernis et velut eversis penitus fornacibus ingens evecta in longum lapidis fervoribus unda, haud aliter, quam cum saevo Iove fulgurat aether et nitidum obscura caelum caligine torquet. ardebant arvis segetes et mitia cultu iugera cum dominis, silvae collesque rubebant. vix, dum castra putant hostem movisse, tremebant, et iam finitimae portas invaserat urbis. tum vero ut cuique est animus viresque, rapina tutari conantur opes; gemit ille sub auro, colligit ille arma et stulta cervice reponit, defectum raptis illum sua sarcina tardat, hic velox minimo properat sub pondere pauper, et quod cuique fuit cari, fugit ipse sub illo. sed non incolumis dominum sua praeda secuta est: cunctantis vorat ignis et undique torret avaros, consequitur fugisse ratos, et praemeditantes cum trepidant, nullis parsura incendia pascunt, vel solis parsura piis. namque, optima proles Amphion fraterque pari sub munere sortis, cum iam vicinis streperent incendia tectis, aspiciunt pigrumque patrem matremque senemque eheu defessos posuisse in limine membra. Parcite, avara manus, dites attollere praedas: illis divitiae solae materque paterque. hanc rapiunt praedam mediumque exire per ignem ipso dante fidem properant. o maxima rerum et merito pietas homini tutissima virtus! erubuere pios iuvenes attingere flammae et quacumque ferunt illi vestigia, cedunt. felix illa dies, illa est innoxia terra: dextra saeva tenent laevaque incendia. fertur ille per obliquos ignis fraterque triumphans, tutus uterque pio sub pondere. suspicit illa et circa geminos avidus sibi temperat ignis. incolumes abeunt tandem et sua numina secum salva ferunt. illos mirantur carmina vatum, illos seposuit claro sub nomine Ditis, nec sanctos iuvenes attingunt sordida fata, sed curae cessere domus et iura Piorum.