Filastroca dal Cumün Vöi descrivar in surdina al cumün in dù su nà, che cun Mantua al cunfina pena föra dlà cità, e val cunti cmà su bun 'l è 'l cumün ad Cürtatun Al è grand ad teritori cun frasiun e cun paes, che sa vérsi 'l repertori gh hu da dirvan par 'n mes, ma stè mia bruntulà parchè hu pena cumincià. Gnint indüstri ch'a s'inquina ma sul verd e aria fina, gh è gugiöi casèi e stali cun li môschi e li sansali, al furment e furmentun cun papavar e giaun. Ghè dli vólti udur ad masa ch'l è 'n prufûm che l'èrba ingrasa e ch'al fà slargà i palmun a tûti quëi ad Cürtatun. Dès cumincia 'l riturnèl e insiëm a më cantèl. San Silvestar di stradèi Muntanèra di bèi pütèi, Bascold a dli campani e Alvada dli muntagni, a li Grasii 'l santüari cun la fera e i madunari. A gh è l'Eremu 'l Serai Barcunsèl cul pôs di tai, li Muranti cul Saiòt l'Usun e 'l lagh cun i cüròt, Mulin vèc e Mesalana ch'l è da Mantua póch luntana. Al Curubiöl cun i Casòt, la strada Santa cu l'Asnòt, li Cusani e la Saitina Mûciafam e la Gasina, San Luis e Culumbina e la tôr dla Madunina. Lì Barsèli cun al Còrbul in Ciarèla pasa 'l Lodul, canal dla Sënga cul Singhin, la Fòsaviva e 'l Canalin. La Roca i Runch Castèl Mèrlin Palas dal Diaul ch'l è lë davsin. Saca i Ulum Surgentia Cantalûpa lë par via. Gh è San Lurens Punt dal Vintün che in s'al cunfin i è dal cumün, e pöl pensar an qualchidün ch'i è abandunà ch'a i è da nsün. Gh ôm la ciavga i gh dis dal Papa, ma la rëma 'l è 'n pó fiapa, ma më n'atra nà gh l'hu mia e se propria l'av pias mia a fè sensa far la spia la ciapè e la bütè via. E vardè stè mia supià parchè tant vöi seguità. Però 's vëd ch'a su distrat ma smengavi in dal ritrat, da suntaragh Cürtatun, ch'a 'l è gnanca na frasiun, i è tre cà che sensa erur li gh ha vì però l'unur da batsar tût al cumün sensa spëndan gnanca ün. Quèl adès a v'hu cuntà e 'v sarì an pó mbientà. V'hu spiegà geugrafia cun an pó d'ecunumia e 'v l'hu dët anca 't survia che par trenta dë gh n'avria. Ma dès cambi 'l riturnèl che pû avanti gnarà 'l bèl. In dlà storia quëla scrëta a gh è i mëla dla Tuscana che da eroi i à dat vëta par la libertà Italiana, e ad fianch ai Quatar Vent i gh ha fat al monument. Cumè i martiri dl'Aldriga che i tudësch in da stà guèra i era in dies e mës in riga fucilà e sutrà par téra, anca lor par tgnivl'in ment i gh ha fat al monument. Ma dès av dighi dla su gent ch'l è nustrana al sent par sent, a gh và ben al mòi el sût, tant sl'è bèl cum'as l'è brût se pó ndôma in dli frasiun i è tra lor pasient e bun. Gh è nè invidia e gelusia, u s'la gh è par gnanch ch'la gh sia I segrèt i i vegn a gala, che se ün ciapà la bala i al sà fin in segrestia prëma ncôr ch'la gh vaga via. Par an nòsi tûti alegar par an lütu tûti negar, na qual critica la gh è, ma se ün al gh ha 'n parchè as sentôm tûti 'n duver s'as pöl da faragh an piaser. Però caru al mè letur a t'al dighi cun dulur, ch ha gh è anca 'n qual cuiun in dla gent ad Curtatun ma vardè chi è mia infetiv i è sul dür an pó tardiv. Dès va spieghi li stagiun quel che brût e quel che bun, prëmavera 'n pó balsana, in aftum gh ôm la fümana, frëd e sel a gh è d'invèran, cald istà ch'al par 'n infèran. Sa parlôma dla cusina a l'è pû che casalina, cuminciôm cul bevr in vin, pu turtèi e agnulin, macarun e taiadèli, e risòt cun salamèli. fôm i craut cun al cudghin la pulenta cul pucin, salam, pulastar e capun e vin lambrusch fà da bivrun, sbrisuluna e chisulin li fartèli e pu 'l nusin. Al dialèt 'l è 'n pó prüsian, a l'è dür e grusulan, cume i cai ch'a gh eva li man di nostar noni paisan, a l'è mia cmè quël 'd cità ch'l è pû duls pû delicà. Chë gh ôm la parlada s-cèta sa gh è quèl da dir dabun, sensa tanta rimisiun, a la dsôm dal a la sèta, fin cul sindach u asesur a gh ôm mia tanti lüsur, si mantëgn mia quël chi a dët, a vèrsôm al rübinët, sia chi sia a l'ustaria u chi sia in canturia, sensa tant a strulicà, a gh ha dsôm ch'a i ha cünà. Dès però sun sût e biût, ma më speri 'd ver dët tût, forse quèl 'm su dismengà ma credim a gh hu pû fià. M'av digh l'ültma rarità clè na vera amenità. Cürtatun e Muntanèra, 'l è 'n scurmai da clatra guèra par al re e par la regina, le parchè montenegrina, lû parchè l'era 'n umas d'an mètr e mès cun i legnas. Dès l'uslin 'l è ndà in sla vida, e la fola 'l è sa fnida, 'v l'hu cuntada ben furnida, e cuntent s'la v'è piasida, ma sa 'f sì indurmensà, scüsèm tant sa v'hu stufà. L.B.