BA'ALCHE'OB
Jorge Cauich Salazar
Le chan tsikbal kin metik teexa', uchnaji le ka'ach tulakle ba'alche'ob ku t'anoob. Tulakle ba'alche'ob kajaanoob ich k'aax, ku tsikbaloob ich maya. 
Uchnaj jump'el k'iine', jump'el ts'ookol bel, yaan u paaxil, yaan u balche'i, yaan u janli, kaj u tiip''il tulakal ba'alcheob : chan t'uul, le keejo' kitam, x-k'uruch, kax, tso', x-ya'axkach tulakal ba'alcheob kajanoob ich k'aax. 
Kaa tu kajsoob u janaloob, u yux'oob baache', tun k'ayoob, tun yox'otoob, tulakloob ki'imak u yooloob yeetel le ts'ookol bel ku yuchlo'. Tulakloob ku mentikoob jee baalak utstichoob, maxmaak tu yilaj le chan keej yaabach balche' tiuk'ik, maa tu jaanal, maa tiok'ot mix ku k'ay, mixbaa ku mentik, chen tun kiuk'ik le balcheo'. 
Kaaj ts'ook le cha'ano', mix maak tu ts'aj u tuukul tu'ux ts'okaane chan keejo', mixmak tilaj, taj kala'an lub ich ejoch'een, tii tu mansaj tulakle aak'abo'. Kaa saschaje', aj le keejo', muu yojel baax uuchij, chen tun jach chi'ibal u pool, tun chi'ibal u nak', tak u xej tak u wenwj, mu yoojel ba'ax u k'aati', kaaj bin yetel le aj-ts'ako'. A tiee'-chen ta kalkunsabaa, baale' wa tak a ts'ajkabae' chen xen a uk'u laa' balche'. ¿Bix tun beyo' ?-tu nuke keejo'-le balcheo' tu betaj tn k'as, ka waikten yan in kaa un'ik u tia'al in ts'ajkinbaa ? - kaaj aala' ti' tumen le koo aak' abo' - le aj ts'aako' - wa a k'at utstale' ment le ba'ak kin waalik teecha'. Kaaj bin le chan keeje', kaa tu ka'en uk'aj le balche' ba'ale', maalob tiuubaj, kaaj tiux'aj u laa'. Chen manil un suutuk, le chan ba'alche' kalchej tukaaten. Maan u lak k'in, abchaji, leiliee' k'as u yu'kubaa, kaa tu tuklaj- ba'ale' in woje bix ken in utstaj.-manal ya'abach k'in chen leti' ku mentik, mixmak u yojel ba'ax kiuchu ti'. Chen kaa tu yiloobe', le chan keeje'takchalak ku bin, takchalak ku sut, ku sakach t'an, ku pooch'i, ku'ay, ku luubu ich luuk'. Le chan keejo' maatech yalkab jee ku mentik kaachi le chan ba'alcheo'chen ku kalta kaaj taj tulakal u laak'oob, tun k'eikoob le chan keejo' letiee' mix baa kiaak, chen kiubik tulaka, mix ku mentik mixbaa, chen ku kalta chen ku bin. 
Bey uchik kaaj man yaabach winaloob, le chan keejo' maa kiubuk t'an, ku bin ich k'aax. 
Kaaj uch un ten tuune', anchaj j-ts'on maakoob ich le k'aaxo' tiloobe keejo' kaa tu ch'aapachtoob, le keejo' taj kele'an mu'un pajtal u kinsabi tumen le ts'on maakoobo' le o'lal tulakal le ba'alcheob mun mentkoob mix uk'ot, mix balche', mix k'ay, chen ku ts'ookol u beloob, tumen tulakal le k'aso' u ti'iloob.