BIX U K'AATA' JUNTÚUL X KO'OLEL MA' TU NOJANIL ICHIL MAYAOB'
Ángel A. Ucán Dzul
José L. Bórges Ucán
Le paalo' táan u xáache'et ku pool, u tatae' táan u búukintik u nook', tu katulilo'ob ku líiskubaob' utia'al u biisiko'ob le síibalo'. 
J-Pil. Ko'ox. 
J-Tebas. Ja cha'in búukintik in xanab yéetel in ch'a' le ba'ax k'abéet to'ono'. 
J-Pil. k'aal le joonajo' 
J-Tebas. Jaan pa'ateni' tu'ubten in p'óok. 
J-Pil. Jalti' mejen kisin. 
Taan u yuuchul t'aan tu naj le xch'upaalo' 
J-Pil. Taal teelo' 
Le tatao' ku jach paktik u yatan ts'okole ku yaalikti' beya' 
J-Toono. Je'e joonajo' x-ch'uup 
X-Pa'. Oksabaex, kulene'ex je' le kisi' che'o'. 
J-Pil. Ma'alob' ¿bi'ix a beele'ex in yuume'ex? 
J-Toono. Ma'alob ¿ kux te'ex? 
J-Pil. Ma'alob, pos chen taalen tsikbáal yéetele'ex tumen ts'o'oka'an u k'uchul u k'iinil. U noj k'iinil ts'ooka'an u k'uchul tia'al in yuumil yéetel ki'ichpan pixan tu yo'osal in ki'ichpal ko'olebil X-María let´tie' k'abéet u biin u kaax tu yuum. To'one' mixba'alo'on... Le kilich ts'ooka'an u taal tin paal utia'al ka u ch'i'ibalkuns ku kilich k'aaba' 
J-Toono. Bey ts'o'oka'an a senkech wa'alik tuláakal in na'atik xaan u k'iinil ts'o'oka'an u k'uuchul tin x-paal . Ba'ale' in k'áat in wojel ¿bix kun ts'o'okol in paal? 
J-Pil. Oite' in paale' juntúul jach meyaj máak, letie' jo'ol ku meyaj ich u kool bey ka wilika' ichil jo'péel winale' nuka'a wats' 
J-Toono. ¿Ba'ax je' u tuukultik u beet? 
J-Pil. Ta wu'uyaj ba'ax tu ya'alaj le nojoch máako'. Núukti'. 
J-Tebas. Bey ka wilika' ts'o'okan in maan in k'aax yéetel biin ka'aj in paak' lajun ts'ak china, limón, iik, yéetel p'aak. 
J-Toono. Cheen lelo'. 
X-Pa'. Kuxtuun le najo' ¿ts'o'oka'anan a kaska béetik? 
J-Tebas. Ma' in kaajsik, chéen ba'ale' ts'ooka'an in kaaxtik u che'i tu xaman le kaaj je' bix chak te'o', xkitáanche' yéetel anikab. 
X-Pa'. ¿Ba'ax ka wa'alik teech? 
X-Peet. Ma' in wojeli'. ¿ ma'in wojel ba'ax ken a wa'ale'ex? 
J-Toono. Teech kun ts'o'okol a beel ma to'oni'. Kuxteech paal ¿ba'ax ka wa'alik? 
J-Tebas. U jajile' tene' in yaama leti', to'one' ts'oka'an in tsikbaltik tulaakal ich lo'on. 
J-Toono. Bey ma' in wa'al mix ba'a, biin ka'aj in k'aatech junp'éel ba'al le máako'obo' taan u tsikbaltikteno'ob teeche taan maan a choko poolil yéetel x-Oolich. ¿ jach waa jaj le ba'ax ku ya'aliko'obo ? 
J-Tebas. Ma' jaji' tumen ma uuchak ka suunajen tin p'iis káax tu'ux ken in beet in kooli'. 
J-Pil. Jaj tumen paaklan ka suunajo'on jo'oljeak, chunk'iinak. 
J-Toono. Wáa jaj tuune' ko'ox k-iilik ba'ax ken u wa'al le x-ch'úupalo'. ¿ba'ax ken a wa'alti'ob? 
X-Peet. Ma' in wojel... Te'ex ken a wa'alex'ex. Teene' chéen in k'áat in ts'o'oksik in chuuy k'a'abéet in k'uubik ti' xma Merex tel u lak' winalo'. 
J-Tebas. Tuukle'ex teene' je in beetik le ba'ax kin wa'aliko' ba'ale' teen óoxten ts'o'oka'an in beel yéetel ts'oka'an in p'aatik in watano'ob'. 
J-Toono. Bix a a wa'alik chéen óoxteen, a k'áat waa u laak'. 
J- Tebas. Ma', ma' leti' in k'a'at a'alo'. Le ba'ax ka'ach in k'aat in wa'alte'ex chéen óoxten u maala in k'áat in ts'o'okol in beel ba'ale kin tuuklike' ma chuuka'an in wóoli' wáa ma in k'aati'. 
J-Toono. Bik xi'ikech a beet junp'éel ba'al ma tu nojani' tumén je' in kíinskeche'. 
J-Pil. Ma' utia'al ka tuukul le ba'alo' j-Toono in k'aj óol in paal. 
X-Pa'. Leti' biin ik pa'ate. 
X-Peet. Teene' ma' in k'áat ka jan ts'o'okol in beeli' tumen jach lo'obayenen mix xan k'uchuk teen in waxaklajun ja'ab. 
J-Toono. X-ch'upaal lelo' mixba'al u k'áat u ya'al, a na' yéetel teene ts'o'ok k-beel ka'ach yaanti' kanlajun yéetel teene' waklajun ja'ab. 
J-Pil. Jaa, bey k'abéet u yuuchul. 
J-Tebas. Ko'ox ts'aikti x-Peet ku ts'o'okole' kin biiskeech máan Cholul. 
X-Peet. Ma' in wojeli' JTebas sajakeen. 
J-Tebas. ¿ Ba'ax ti sajakeech? 
X-Peet. Ma' in wojel ti' ba'ax sajakeni'. Ko'ox pa'atik u lak' ja'ab. 
X-Pa'. Ma' paal ts'o'ok a beel jun puli' tumen le xiibpaalo' je u biine'. Wáa teen teeche' je in ts'o'okol in beele', ts'o'ok xan u ya'alik je u biskeech Cholule' ki'ichkelem le kaajo' bey u tsikbaalta. 
J-Tebas. Wáa wóotmene' ko'ox sáamal k-maan le xanabo' yéetel le xookbi chuuy nook' ts'oka'an in k'ubentik le booch' ti J-Toona, tu ya'alaten xan je'u ts'o'oksik xan ichil jo'p'éel k'iin. 
X-Pa'. Wáa juntúul máak je u beetik le buka'aj ba'alo' je u ts'o'oko xan in beel yéetele. 
J-Toono. Ba'ax ku yuuchul x-nuuk. 
X-Pa'. Ma' taan u'uyik le x ch'úupala' ma' u k'aati' 
J-Toono. Cheen le ba'ax k'aas ti' k-ch'úupala' ma'u yojel p'o', tats' nok', u beetik waj; cheen u yojel k'aas míis yéetel lík'saj t'aan. 
J-Tebas. (Bey ma' u k'áate') Bey in wóol ma' in k'aati'. 
J-Pil. Ma' tuukultik paal je u kaanik wáa ka lemik jats' tie'. 
J-Tebas. Ma', ba'ax ka wa'alik x-peet laili' jeele? 
X-Peet. Ma'alob, wáa ka' taas wa jaytúul maako' paaxe' yéetel xan ka ik jant pi'bil k'éek'en 
J-Tebas. Jach ya'ab le ka k'áatikteno', chéen yaanten utia'al juntúul tso'. 
J-Toono. Ts'o'ok u ya'al ke ik k-ch'úupaalo', wáa mina'an u óok'ot yéetel u pi'bil k'éek'en, mina'an ts'oko beel. 
J-Pil. Tuuklej j-toono tuláakal ko'oj bejlae' yéetel yaan u laj biin u taak'in in kool. 
X-Pa'. Ka pa'atke'ex u lak' ja'ab utia'al ka yaanakteech ya'abkach taak'in. 
J-Tebas. Ma' tan wu'uyik ma' in k'áat in jach pa'ati', táak u ts'o'okol in beel bejla'e, ma' taan wilik taan in ch'íijil. 
X-Peet. Ma toopko'on, taan iilik mix yanakteech waxaklajum ja'ab, mina'anteech xan me'ex. 
J-Tebas. Teene' laj k'iin kin ts'ikik in me'ex. 
J-Toono. Xch'upaal le paalal xiibpaal ku kanik u beetkubaob' xiib bey paalo'ob. 
J-Pil. In tuklike' in paale' juntúul xiib. 
X-Pa'. Bey xan teen. 
J-Toono. Tuka'aten teech xnuuk. 
X-Pa'. In k'áat in wa'ale' ts'o'oka'an u nojochta le paalo yéetel ts'o'oka'an u k'uchul u k'iinil u ts'o'okol u beel. 
J-Pil. Teene' je' in bo'otik le aj paaxo'obo' ba'ale chéen maaya paaxo'ob, je' xan in kaxtik juntúul kitam in ts'oone' k-béet u pibil k'éeken. 
J-Toono. Bix a tuuklik kumpaa, to'one in k'áat junp'éel nojoch cha'an u tia'al ka paaxak le chan wakaxo' yéetel u pool le k'éek'eno. 
J-Pil. Le maaya paaxo'obo je u paaxko'ob' xane'. 
X-Pa'. Jaa ba'ale ma láayli'e'. 
J-Toono. Bey ma' tuukule'exo' ko'ox jantik le ch'ujuk waj ta taase'exo' yéetel le chukwa' tumen wi'i'jen. 
J-Pil. Ko'ox túun ts'áakti', taas le k'áancheo' ku yúuchul janal 
J-Pil. Máare jach ki' le chukwa'. 
X-Pa'. Tak le ch'ujuk waj jach ki'. 
J-Tebas. Je' u beyta k-jóok'ol jun suutuk. 
J-Toono. Jóok'e'ex tun. 
Máan jun suutuk. 
X-Pa'. Bey in wóo ts'oka'an u xáantalo'ob. 
J-Toono. Ma' in wu'uyik mix ba'a. ¿ba'ax ts'o'oka'an u yúuchul ? 
J-Pil. Máare, in tuuklike' ts'oka'an u púuts'ulo'ob tu ka'atulo'ob. 
J-Toono. ¿Bix a tuuklik ? Biin ka'aj in kaax in ts'oon. 
X-Pa'. Jets'aba' J-Toono je' u suuto'obe. 
J-Toono. Je'le, yet u paali... Je' u poolilo'; pa'atik bin in kaaxto'ob. 
X-Pa'. Jets'aba' ko'ox k-ilik ba'ax je' k-beetike'. 
J-Toono. Padre ko'ox tuun. 
Máan kap'éel ja'abo'ob ka suunajo'ob 
X-Peet. shiii... shiii...shiii...( kanantik u chaanpal ) 
J-Tebas. Ko'ox xíimbal iknal a taatáo' tumen yaan ka'ap'éel ja'ab ma' k iilo'obi'. 
X-Peet. Ko'ox tuun taak in wiiliko'ob. 
Táan u yokolo'ob ichil u naj u taatáa le x ko'olelo'. 
X-Peet. je' taalo'ona'. 
X-Pa'. ¿ Tu'ux ts'o'okech xko'olel ? ¿ tu'ux biija'ane'ex te buka'aj k'iin ka púuts'abech ? 
X-Peet. Biino'on kajtal Zak i'. 
X-Pa'. ¿Ba'ax ka beetike'ex te'lo' ? 
X-Peet. Ti k maanaj junp'éel chan kaajtal tu noj beejil Tixkok'ob lajun kilometros naats' ti' u noj kaajil zak i'. Te' xan k tséentik wakax yéetel u lak' ba'alcheo'ob. 
J-Toono. XPeet teech wáa ( jak'a'an u óol ) Leti' le pibil k'éeken yéetel le maaya paaxo'. 
X-Peet. Leti'. 
J-Tebas. In tuuklike' leti'. Chéen taalo'on in t'aane'ex utia'al u oka' le chaanpala'. 
J-Toono. ¿ Ba'ax k'iin? 
J-Tebas. Te u lak' winalo'. 
J-Toono. ¿ Yaan a béetke'ex le ba'ax ma' ta beete'exo'? 
J-Tebas. Lelo' yéetel u lak'u p'iit' 
J-Toono. Ma'alob tuun je k iilikbae' tumen k'abéet in bin Konkulich in iil in kaabo'ob. 
X-Peet. Ma'alo'ob te ken ik pa'ate'exi'. 
X-Pa' Ma'alob tuun biin k iilikba tolo'. 
Ts'o'ki'