JOOST VAN DEN VONDEL (1587-1679) JOSEPH IN DOTHAN TREURSPEL 1640 INHOUDT Joseph, des aertsvaders Jacobs en Rachels zoon, van zynen vader gezonden, uit den daele Hebron, naer Sichem, om te zien hoe het al stont met zynen broederen en het vee, ontmoete op wegh, daer hy vast omdwaelde, eenen man, misschien een' Engel, die hem te recht holp en wees naer Dothan: van waer de gebroeders, den uitgestuurden ziende genaecken, raetsloegen (uit haet en vyantschap om zijn aenbrengen, en nayver over zijn droomen, oock om de groote liefde, die de vader dezen, boven andere zoonen, toedroegh) om hem te dooden en 't lijck in eenen kuil te worpen; waer tegens zich Ruben, d'oudste broeder zettende, by hen aenhiel de handen met zijn bloet niet te besmetten, om alzoo den gehaeten uit doots gevaer te redden. Joseph, ondertusschen aenkomende, wert den veelverwigen rock uitgetrocken, en in eenen droogen put gelaten. Dit beschickt zijnde, zagen zy, onder het eeten, de Ismaëllers en Madianners, van Galaad komende, met hunne kameelen, geladen met balsem, myrre en kruiden, voorby trecken naer Egypten: by welcke gelegenheit Judas riedt Josephs leven te verschoonen, en hem aen deze gelegenheit Judas riedt Josephs leven te verschoonen, en hem aen deze vreemdlingen te verkoopen, gelijck geschiede. Ruiben, hier niet tegenwoordigh zijnde, quam daer na by den put, en, den broeder missende, scheurde van weemoedigheit zijn kleet, en beklaeghde zich hier over by d' andere broeders; die, om dit stuck te bedecken, een bock slaghtende, en den rock met bloet bestrijckende, hunnen ouden vader gingen vroet maecken, dat een wildt gedierte Joseph verslonden had. Het treurspel begingt met den dagh, en eindight na den middagh. De rey van Engelen spreeckt de voorrede. Het toneel is in Dothan, een zeker lantschap in Kanaan. SPREECKENDE PERSONAGIEN REY VAN ENGELEN. JOSEPH. SIMEON. LEVI. JUDAS. RUBEN. VRACHTMEESTER. ZWYGENDE: d' ANDERE ZES BROEDERS. HET EERSTE BEDRYF HET TWEEDE BEDRYF HET DERDE BEDRYF HET VIERDE BEDRYF HET VYFDE BEDRYF JOOST VAN DEN VONDEL (1587-1679) JOSEPH IN DOTHAN - EERSTE BEDRYF. REY VAN ENGELEN. JOSEPH. REY. Ziet Joseph, Rachels zoon, en Jakobs staf en stut, Hier slaeoen in de hey, by dien bemoschte put, Waer langs de heirbaen loopt naer Dothan, en die weien, Daer hy zijn broeders zoeckt: terwijl wy hemelreien, Door last des Hemelsvooghts, hem naerstigh gade slaen, Die zich, te nacht heel spa, toen d' ondergaende maen In 't gras viel, hier, vermoeit van reizen, neêr ging leggen In 't woest en eenzaem veldt, begroeit me ruighte en heggen, Als of hy d' Engelen en Godt, die overal Met zoo veel starren waeckt, alleen de wacht beval, En onbekommert was voor onraet, en voor dieren, Die, in dees wildernism, van dorst of honger tieren. O hemelkint, ô zorgh der Englen, slaep vry heen, En wandel dan gerust: wy tellen alle uw treên. Wy baenen u den weegh, door steenrots, ruighte en doren, Naer 's werelts heerschappy, en hoogheit, u beschoren Tot wasdom van 't geslacht, het welck zijn' oirsprong nam Uit uw' stantvastigen outgrootvaêr Abraham; Wiens hoop een keten smeedt van endelooze schakelen Der neven, hem belooft door onverzierde orakelen; Waer van ghy, eedle spruit, het wercktuigh strecken moet, En leggen d' ersten steen en grontsteen, aen den voet Van 't stamhuis, 't welck, eerst laegh van top en nauew besloten, Ten leste met mijn hooft, de starren komt te stooten, En reickende voorby den op- en ondergangk, Het aerdrijck en den doot en afgront houdt in dwangk: Dies of u in den slaep yet naers zy voorgekomen Van 't naeckende ongeval, dat doe uw' geest niet schroomen. Maer ziet, hy reckt zijn leên, en geeuwt, om met het licht Te heffen in de lucht dat jeughdigh aengezicht. Hy rijst, de zon met hem. Daer staet hy op zijn voeten. Laet hooren, hoe hy Got, en 't morgenlicht zal groeten. JOSEPH. De zon verlaet de kim, veel schooner danze plagh. Zy weckt my uit den droom met een' gewenschten dagh, En schittert in den dauw en bloemen, nat van droppen. Daer doet zich 't lantschap op, en Dothans steile toppen, Met bey zijn heuvelen, van klaver dicht begroeit, Beplant met vijgh, olijf en wijngaert, en besproeit Van bronnen om end' om, waer uit de beecken spruiten. De harders, op voor zon, gaen koy en stal ontsluiten, En trecken beemdewaert. My dunckt, ick hoor alree Het loeien en 't geblaet van 't broederlijcke vee. Hoe strijckt my dat geloey van 't hart dees zwaerigheden, Waer van mijn geest te nacht benart scheen en bestreden. Wat droomt men zomtijts niet, dat luttel nadruck heeft; En 't moet een bloohart zijn, die veel om droomen geeft. My docht, ick wert omringt van negen wreede slangen Zich stellende in 't gelit en schrap, om my te vangen. Zy geeselden in 't eerst malkandren, met den start, En sarden haeren wrock door stramen, en door smert. De gramschap steegh allengs in 't hooft, en quam gevlogen En sloegh, gelijck een brant en lichte vlam, ten oogen Als door twee vensters, uit in 't ende, en dreef en drong De groene gal en 't blaeuw vergift tot op de tong, Geslepen als een pijl, toeleggende om te micken, En drilllende in de keel, verhit om bloet te slicken. Dat gaf een naer gezicht. De duisternis verdween, En wert geklooft, waer 't vier door d' ope blicken scheen 'k Zagh blaeu en scheemrend gout den rugh vol schubben spickelen, En 't lange lijf zich uit en in met krullen wickelen. Ick hoorde 't sissen van haer becken, geel van zucht Als moeders geest (zoo 't scheen) het hooft in onze lucht Opsteeckende uit den put, met nagelen en handen Heur slordig hair, borst en 't aenzicht aen quam randen, En stooren mynen slaep met heesch en droef misbaer: „Op, zoon, op, op, vlie wegh. Uw leven loopt gevaer." 'k Vloogh op verbaest. Ick zagh verbaest rontom my heenen, Maer zagh noch hoorde niets als driemael deerlijkc steenen Uit dezen put, toen ick my weer te ruste ley. Daer na scheen 't., of 'er een al fluisterende zey: „Schep moedt, ô jongeling, Got zal uw reize zegenen." 'k Wil dan, getroost in Got, mijn' broederen gaen bejegenen, En groeten hen van verre, ootmoedigh en beleeft, Uit vaders naem, die my tot hen gezonden heeft. Een heusche groetenis kan ontlust en krackeelen En huistwist tusschen bloet en broeders zomtijts heelen, En harten strengelen door onderlingen vreê En vrientschap, en misschien waer in ick hun misdeê Door onbedachtzaemheit, waer uit yet quaets moght wassen. Zulck een bejegening wil my, den jongste, passen. Mijn vader maeckte my wel eer dat vredespoor, Won zoo zijn broeders hart, en ging zijn zoonen voor, Doch ' wil mijn trouwe broêrs niet by mijn' oom gelijcken, Die, wildt van aert, zijn' broer veel jaren dwong te wijcken Naer Laban onzen oom, wiens vee hy dreef te wedt En wy, totdat de tijdt dien wrock had neergezet. Indien 't mijn lippen aen bevalligheit moght faelen, Zoo wil die milde Got, wien zoo veel nachtegaelen Nu, met hun nuchttre keel vol orgelen, om strijt Vast groeten, mynen mont, zyne eere toegewijt, Met paradijsdaeuw toch besprengen, om te spreecken 't Geen d' ooren lecker smaecke, en eendraght op kan queecken Godts Engel, die weleer mijn' vader heeft geleit, Geley my eerst naer stat, om 't zekerste bescheit. REY VAN ENGELEN. Zang. O Bronaer der alziende zorgen, Wat leit uw oirsprong diep verborgen En duister, niet alleen voor 't oogh Der menschen, maer oock zelf voor Engelen, Eer zy zich onder menschen mengelen, En nederdaelen, van om hoogh, Daer d' Allerhooghste zit gestegen, Om naer zijn wijsheit t' overwegen, Wat na ter werelt zal geschiên; Het welck hy zomtijts spelt door droomen, Opdat zijn wit, in 't licht gekomen, Hem tot een grooter glorie dien. Laet haeters slincke hant vry zaien, Godts rechte weet de vrucht te maien. 't Gaet boven menschelijck vermoên, Dat wy met Joseph herwaert reizen Naer Dothan, en van Memphis deizen, Om derwaert grooter sprong te doen. Tegenzang. Ja, Vader, laet de menschen ruicken, Hoe ghy de quaden kunt gebruicken Ten goede van het aertsch geslacht, Als ghy violen onder doornen Gaet plucken, en uwe uitverkoornen Door uw beleit zit in hun kracht. De deughden en de huisgebreken, Dus by malkanderen geleken, Vertoonen klaerder elck heur aert. Niet ruwe, maer geslepe steenen Een' kostelijcker glans verleenen. Een puicksteen is wel slypens waert. De puicksteen heldert op door 't schuuren En kan de proef en 't oogh verduuren. Zoo zal oock Josephs braeve jeught Dan d' allerdomsten op doen mercken, Als zy verstreckt, om op te wercken De puick- en proefstof van de deught.(1) Toezang. Zoo verre en uitheemsch van zyne ouders, Verwacht het dienstbre juck dees schouders, Die onvolwassen noch zwack Geschapen zijn een rijck te schragen, Een' koning zelf te helpen draegen Dat onverdraegelijcke pack, En weelige oeghsten op te laden, Om magre jaeren te verzaden. Voetnoot: (1) De zin is: Zoo zal Joseph's brave jeugd ook der allerdomsten aandacht trekken, wanneer zij dienen zal om door het lijden de puik- en proefstof van de deugd op het schitterendst te doen uitkomen. Inhoud "Joseph in Dothan" Tweede Bedryf Coster-pagina E-Mail: rudolpho@lelystad.flnet.nl Laatste wijziging: 19 maart 1997 SIMEON. LEVI. JUDAS. SIMEON. Ter goeder uure wy, om 't vee volop te geven Van gras en klaver, dat (vee) van Sichem herwaert dreven. Hier lacht de groene beemt de graege kudden aen, Die, om den heuvel, tot den buick in klaver gaen. Maer broeders, 'k bid u, ziet. Wie ylt daer stewaert heenen? 'k Zie 't hooft, nu 't halve lijf, nu knien, nu bey de beenen. Daer stijght een op den top des heuvels, langs dien kant. LEVI. Zoo doet hy, Simeon, en heeft in d' eene hant Den staf. Wie magh dat zijn? JUDAS. Hy spoet met luchte sprongen. Ay Levy, zie een toe, win lijckt dat, man of jongen? LEVI. Het hupplen, Judas, past een' wuften jongen eer, Als een' volwassen man. Hy draelt zich heen en weêr, Recht of hy yemant zocht van harders envan hoeders. JUDAS. Bedrieght het oogh my niet, 't is een van onze broeders. LEVI. Zou 't wel de droomer zijn, die naer ons ommeziet? SIMEON. 't Gelijckt den droomer wel. LEVI. O pest, ô huisverdriet! Gewis, de droomer komt. Wat jaeght hem naer dees hoecken? SIMEON. Ick gis, hy wort gestuurt, om ons en 't vee te zoecken, Om te doorsnuffelen, hoe 't hier ontrent al sta. LEVI. Op dat hy ons verklick? Dat hem de hagel sla. De donder sla dat hooft, 't welck altijt maelt van droomen. SIMEON. Versteur u niet te vroegh: hy is van pas gekomen, Om loon naer zijn verdienst t' ontfangen. Zet u wat, Of slaet een' ronden ring. Hy neemt den wegh naer stat. Wy hebben tijdts genoegh, om van zijn straf te spreecken. Hier valt gelegenheit, om al ons leet te wreecken. JUDAS. En als 't gewroken zy, verantwoort dan die wraeck. SIMEON. Wie kennis draeght van 't stuck, geef reden van zijn zaeck. Ontkennen is ons 't reetste, en wisser dan 't verweeren. JUDAS. 't Is beter zonder scha dan met zijn scha te leeren; Wie gelden moet in 't stuck, moet oock ter zaecke raên.(1) Men stel de misdaet voor. Wat heeft dat kint misdaen? SIMEON. Wat heeft dat kint misdaen? Ay, schaem u zoo te vraegen. Hoe dickwils heeft hy ons gehekelt, en bedraegen, En listigh aengebraght, om plasdanck te begaen, En als een troetelkint in vaders hart te staen. Dan zagh men d' oude man zich over ons versteuren, En Joseph kreegh een' rock van veelerhande kleuren, Als een' verdienden loon voor zulck een' kinderplicht. Wy haddem a; 't geknor, het graeuwen, 't zuur gezicht. O onrust van 't geslacht, zoo lang ghy, als een doren, Ons in de teenen steeckt, zie ick geen rust geboren. JUDAS. De jongen is noch dom en wulpsch, en vader suft. LEVI. Neen, domheit is het niet; dat blijckt aen zijn vernuft. JUDAS. De jaeren zullen hem noch leeren en betoomen. SIMEON. Als hy zich meester maecke, en waer maecke als dees drooomen, Waermeê zijn tong al 't huis, ja zelfs zijne ouders sart? JUDAS. Hy raeskalt. LEVI. Of ontdeckt al 't geen hy broet in 't hart, Arghlistigh poogende zijn broeders te verpletten. JUDAS. Waer 't zoo, men zou 'er zich eendraghtigh tegen zetten. LEVI. Zoo is het meer dan tijdt. JUDAS. Dat opzet blijckt niet klaer. SIMEON. Zoo klaer, gelijck de dagh. Hoe, is 't niet openbaer? Let op die droomen eens, dien hy noch lest vertelde. Hem docht, wy bonden vast de schooven in den velde. Zijn schoof rees overendt. Was Judas oor toen doof? Ons schooven neighden 't hooft eerbiedigh voor zijn schoof. Wy schudden vast den kop en d' ooren, die 't zich belghden, En zuclk een' bittren dranck des booswichts noo verzwelghden. Wy riepen: „Ghy alleen zoudt onzer aller hooft En koning zijn?" JUDAS. Ghy zijt te zot, die dat gelooft. LEVI. En hy loegh in zijn vuist, en terregde ons noch echter, Zijn ouders, en al 't huis, en maeckte 't zoo veel slechter. „Ick droomde, sprack hy, 'k zagh te nacht de zon en maen En ellef starren, met gebogen hoofden, staen Om my, en voor mijn' glans haer heldre straelen strijcken." Wat dunckt u, broeder? Zegh, zijn dat noch donkre blijcken Wan heerschzucht, die hem drijft? Wy hoorden euvel toe, En klaeghden 't vader zelf: die keef quansuis: „ wel hoe Wat droom is dat? Zult ghy, gelijck een vorst in 't midden, Uw moeder, broêrs, en my uw hoogheit aen zien bidden? Zwijgh stil van zulck een kout. Berocken my geen strijt. 't Is kinderwerck, Gaet heen." Meer volghde 'r niet. O spijt! O spijt! hij heult met hem, die noch zijn schult verdaedight. JUDAS. Ick wensch alleen, dat ghy uw zinnen wat bezadight, En reden plaets vergunt. Dit is het jongste kint, Naest Benjamin. Wanneer steeckt jongkheit naer bewint? Wat broêr verkloeckt zijn broêr? SIMEON. Ay broeder, loop niet verre; Dees aerdt naer vader, die hem voorlicht, als een starre. De looste en gauewste maeckt den domsten tot zijn knecht, Gaet met den zegen deur, en het geboorterecht; En Esau boet te spa dat groot verlies met traenen. LEVI. Ick had dat op mijn tong, en docht u op te maenen Met vader, uitgeleert in dees doortrapte kunst; Die wist zijn moeders, dees weet nu zijn vaders gunst, Tot smaet der broederen, behendigh te misbruicken: En schut men 't niet, 't gaet vast, wy zullen moeten duicken En buigen onder hem. Wie dat niet ziet, is blint. Wie anders slaef wil zijn, ick ben zoo niet gezint. Ick laet my langer met geen droomen ringelooren. Wy zijn zoo goet als hy, en van één' stam geboren. SIMEON. Met reden. Trap hem, eer hy ons op 't harte trap. Lacht al die droomen uit: beschimpt zijn wetenschap. JUDAS. Dit stuck over 't lant uit alle torens kraeien. LEVI. Hier is geen haen ontrent. JUDAS. Hoe zal men vader paeien? LEVI. Met logens en bedrogh. Zijt hier voor onbevreest. Wie niet stoffeeren kan, ontbreeckt of brein of geest. Men stroy, dat eenigh wildt hem levend heb verslonden. JUDAS. En komt dit aen den dagh, en wort dit valsch bevonden? SIMEON. Dan wyder raet geleeft. Nu nergens in gedut. Meen breeck hem strax den neck, en offer 't lijf een' put, Veel jaeren noiet gebruickt, daer niemant koome, of zelden. Wie melt dat stuck, indien wy zelfs het slechs niet melden? Al lang genoegh beraên. Een yder geef zijn stem. JUDAS. Zoo 't Ruben niet bestemt, heeft al dit werk geen klem. Het moest eenpaerigh gaen, of deze koort zou breecken. Men vraegh den outsten raet. Hy komt. Ick ga hem spreecken. SIMEON. Ga heen, maer zie wel toe, noch maack het niet te lang: Want wie ons tegenstemt, gaet licht den zelven gang, JUDAS. RUBEN. JUDAS. Ghy komt nu recht van pas, om meê u stem te geven. RUBEN. Waer toe toch? JUDAS. Joseph komt. Men raetslaeght, om hem 't leven Te neemen, en een' poel te dempen met zijn lijf. RUBEN. Mijn hairen staen te berge, en al mijn leden stijf. O gruwelijcke daet! Sta van my. Tre niet nader. Wy broeders, voortgeteelt van eenen zelfden vader, Wy tacken van een' stam, de klaeuwen zoo verwoet Aen onzen broeder slaen; te plassen in dat bloet; Het vaderlijcke hart in broeders borst doorstooten; Dien ouden kouden man van 't waertste pant ontblooten! My gruwelt, dat ick 't hoor. Om Godts wil, zwijgh toch stil. JUDAS. En of ick zwijgh of spreeck, 't is aller broedren wil, Het vonnis wort gevelt: men zal 'er recht meê doorgaen. RUBEN. Meê doorgaen? Laet eens zien: ick sal dien jongen voorstaen, En eerst verdaedigen, zoo lang ick adem schep; Zoolang ick hart in 't lijf, en bloet in d' adren heb. Vervloeckter stuck wert noit van menschen voorgenomen. JUDAS. Zy roepen vast: „slaet acht op zijn verwaende droomen. Hy arbeit elck den voet te zetten op den strot. De blinde vader eert, gelijck een aerdschen Godt, Dat troetelkint, 't welck ons zoo eerlijck af kan maelen, En lust schept, om 't gezien en yeder te behaelen. Wat Joseph doet, dat 's wel" wy hebben 't strax verkerft. RUBEN. Wat schelmstuck recht men aen, dat niet en wordt geverft, En met een' glimp verciert? Maer of men 't cier met woorden; Hoe schoon men dit vergult; men leit met broerdermoorden Geen eer in, alzoo lang men ergens menschen vint, Die noch in reden staen. De droomen van een kint Bestellen die nu stof, om dus, als woeste dieren, Als wolven op een lam, te huilen en te tieren? Misgunt men 't grijze hooft, dat het met Rachels kroost Wa spelende, voor 't endt zijn' ouderdom vertroost Met zulck zinlijckheit, die is op 't kint gevallen Natuur heeft dezen knaep wat meer dan ons gegunt. 't Gewas valt niet aleen: en acht men dit een punt, Wel waerdigh, om zoo zwaer te wegen en te wicken? Om 't hart tot woên, de vuist tot moorden aen te pricken? Heeft hy den vader yet gulhartigh aengebracht, Zijn meening was noit quaet, of niet, gelijck men 't acht En opneemt, om terstont zoo grimmigh op te stuiven. Dat kint is zonder gal, gelijck de simple duiven. Een bloem van zestien haer, of naulix zeventien, Te trappen op het veldt, daer 't Godt en d' Englen zien! Ay broeder, hoor naer my: laet die gedachten vaeren. Al had hy schult, verschoon den jongen op zijn jaeren, Om zijn onnozelheit, om vaders halven, of Om godt, die 't leven gaf, en adem blies in 't stof. En (heb ick yet verdient) verschoon hem mynent halven, En help my, naer uw maght, dien wrock, die wonden zalven. JUDAS. Zal ick , om Joseph wil, my steecken in gevaer Van 't leven? Neen, dat pack valt mynen hals te zwaer. Lust u, een proef te doen tot redding van zijn leven, Begin vry; ick zal u daer in niet tegenstreven, Noch 't vonnis hinderen, maer aenzien met gedult Het algemeen besluit; zoo draegh ick scha noch schult. RUBEN. Biet ghy my niet de hant, die vlack zal op u kleven. JUDAS. Laat kleven, eer men my met Joseph helpe om 't leven. RUBEN. Zult ghy den broedermoort met drooge wangen zien? JUDAS. 'k Moet zien, al 't geen ick niet kan hindren noch verbiên. RUBEN. Ghy hebt u zelven niet, gelijck 't betaemt, gequeten. JUDAS. Ghy weet wel, hoeze zijn van outs op hem gebeten. RUBEN. Maer niet tot moordens toe. Wat grover onbescheit! JUDAS. 'k Heb al zijn feilen in de beste ploy geleit. RUBEN. Kunt ghy de harten niet tot mededogen neigen? JUDAS. Zy borsten echter uit met u en my te dreigen. RUBEN. Het koste oock wat het koste, ick zal 'er tegens woên. JUDAS. Ghy zult u zelven leet, den knaep geen voordeel doen. Daer komen ze: zie toe: bedenck uw onvermogen. Zy dreigen u den doot, en moorden met hun oogen. RUBEN. SIMENON. LEVI. RUBEN. Wat hoor ick, broeders, hoe? 'k Geloof, 't is schimp en spot. SIMEON. Geen schimp. maer louter ernst. RUBEN. Dat keer die goede Godt. LEVI. Het vonnis leit gevelt: hier helpt geen tegenstreven. RUBEN. Ick heb tot dat besluit mijn stem noch niet gegeven. SIMEON. 't En hangt niet aen uw stem. RUBEN. Zoudt ghy u zulck een daet Vermeten, buiten mijn', uw oudtsten broeders, raet? LEVI. Is 't u om d' eer te doen, zoo sluit hetgeen wy sluiten. RUBEN. De stem is dwangeloos. SIMEON. Eén stem kan dit niet stuiten. De meesten draeghen het weg. Wy stemmen 't, hooft voor hooft. RUBEN. Indien ick, in dit recht, zoo veel magh zijn gelooft, Laet redens schael zijn schult met zinnen overwegen. Noit rechter rouwde 't , raet en overlegh te plegen In halsrecht. Vint ghy dit dan evenwel geraên, Zoo neemt zijn bloet op u: ick wil 'er niet voor staen. LEVI. Vertrouw het vonnis ons: 't is buiten u gestreecken. RUBEN. Laet ick in vaders naem dan eerst mijn hart uitspreecken. SIMEON. Wel, spreeck uw hart vry uit, en zwijgh dan lang genoegh. RUBEN. Wat liefde vader staegh dien loozen jongen droegh, Tot smaet van ons, die eer en ouder zijn geboren, Verdroot my meer dan u. Oock spelde ick lang te voren, Eer 't noch dus verre quam, dat liefde zonder maet, En ongelijcke gunst tot zulck een' bittren haet In 't endt gedyen moest, en enkel jammer baeren. Ick badt hem menighmael, by zyne gryze hairen, Hy zou zich maetigen. 'k Vermaende menighwerf Hem tot onzydigheit en vre, het zekerste erf, En d' allerbeste schat in zoo een huis vol kinderen. Ick riedt, hy zou 't en kint om 't ander niet verminderen: Dat dit genegenheit en liefde bluschte en brack, En allen broederen vast tegens 't harte stack; Maar 'k ging ten achteren, met vader aen te porren. Hy sloegh my t 'elckens af met graeuwen en met knorren; En, toonde openbaer, waer hart en zin naer trock, Bestont, ô blintheit, noch met dien schakeerden rock Te tergen ons gedult, in plaets van zich te toomen. Toen quam de kleinste noch braveeren met zijn droomen, Wel tweemael achter een, zijn dick verklickte broêrs, Ja zelfs zijn ouderen. Alt 't huis was vol rumoers. SIMEON. Zoo, Ruben, vaer zoo voort, gelijck ghy hebt begonnen. LEVI. Dat is hem op 't hooft: nu zie ick 't spel gewonnen. SIMEON. Wel, twyvelt Ruben noch te stemmen in zijn doot? LEVI. Hy brenght zijn vonnis meê: de nucken leggen bloot. RUBEN. 'k Zagh vaders misgreep wel: het moght mijn harte moeien: wat zou ick doen? 'k en kon zijn vryheit nie besnoeien, Waer door, vast d' een wat meer en d' ander min bezint, Hy meer verdiensten zagh in 't een dan 't ander kint. Ick kon den kleinste, die de grootsten scheen te grieven, Niet afraên, dat hy zocht zijn' vader te believen, Die ongelijck meer hoops uit hem te scheppen scheen, Aen wien natuur besteede al haer bevalligheên En gaven, nut voor een, die 't al gebruickt met oordeel, En vordert 's anders nut, gelijck zijn eigen voordeel; Dies wert ick ziende blint, en hiel my stil en stom En weet dit Josephs jeught, en vaders ouderdom. d' Een schort wat tijds, om van zijn wulpsheit te bedaeren, En d' ander neemt vast af, door aenwas van de jaeren. Laet loopen, docht ick: maeck het huis geen ongemack. De kreuple hoeft een' stock: zijn beenen worden zwaeck. Wat schaet ons, dat hy zich wat houde aen Josephs schouders. Men vont noit huis, of 't schorte aen kinders, of aen ouders. SIMEON. My dunckt, ghy slacht den kreeft, en kruipt al achterwaert. LEVI. Hy slacht het schorpioen: 't vergift leit in den staert. RUBEN. Ay broeders, geeft gehoor, en elck twee lijdzaeme ooren. Mijn spraeck luidt niet zo vreemt, of z' is noch waert te hooren. 'k Sloegh dickwils d' oirzaeck ga, waerom der oudren zin Meer op den jongsten valt, en op den oudsten min. Zou 't wezen, dat de spade en leste vrucht van allen Gemeenelijck wat teer en zwaecker wil bevallen, En dat dees teerheit treckt de ouderen gemoedt Tot d' onvermogenste en onnozelste der erven In wien zylieden, nu op d' oevers van hun sterven, Verryzen uit den grave? Of zou 't wel zijn uit vrees, Dat moeder Leas niet die moederlooze wees, Na vaders doot, wat ruw moght op zijn stiefmoers handelen? Of Bilha al te haets, of Zilpa hem deê wandelen(2), En Agar Saraes zoon eens wees zijn broeders baen? Hoe 't zy, eenzydigheit broght altijt onlust aen In huisgezinnen; en 't en ging 'er noit zoo even, Of Essaus liefde stont in Isax hart geschreven, En Jakob had de gunst der moeder op zijn hant. De weeghschael helt aen dien of aen den andren kant. SIMEON. Indien u 't preecken lust, zoo preeck voor deze boomen. LEVI. Komt mannen, ziet eens uit: de Droomer zal strax komen. RUBEN. Hoort broeders, ick beken 't, zijn droomen zien wat veer: Maer droomen in der daet zijn droomen, en niet meer. De droomen grenzen dicht aen d' ydelheit en logen. Wie 's nachts van schatten droomt, vint 's morgens zich bedrogen. Al wat op zulck een' gront gebout wort, zackt terstont. Bedenckt oock, hoe wy staen op een' uitheemschen gront, Die naeuw, om Sichems moort, verdraeght de vreemdelingen. Splist tweedragt 't huis, 't gaet vast, dit volck zal 't huis bespringen. 't Vergoten bloet roept wraeck, en roock noch over 't landt. SIMEON. Verwijt ghy ons dat stuck? O aller schanden schandt! LEVI. Wijt ghy ons, dat wy zien van Hemors bloet bekladt? SIMEON. Hy zelf heeft van dien buit het beste deel gehadt. LEVI. Wy hebben Dienaes smaet en schennis recht gewrocken. RUBEN. Och broeders, 'k heb u niet een woort te na gesproken. SIMEON. Hy draeght vergif in 't hart, den honigh op zijn tong. LEVI. Het heught ons noch, hoe kleen hy lest by vader zong. SIMEON. Wat wroet ghy op de wraeck van ons verkrachte zuster? LEVI. Wy leefden na die straf veel vryer en geruster. RUBEN. Dit loopt recht averechts. Toen strafte ghy gewelt, Tot voorstant van uw bloet: nu raest ghy al 't ontstelt Op dezen armen hals, die uitziet zoo verlegen Naer u en 't vee, en brengt zijn vaders groet en zegen. SIMEON. Hy hou dien zegen zelf, en schut hier meê den vloeck. LEVI. Wij zullen hem terstont gaen helpen om een' hoeck RUBEN. Zal dan dit heiligh huis vermoorden zynen broeder? SIMEON. Zal dan dit heiligh huis onteeren zyne moeder? RUBEN. Ay broeders, waerom toch zoo bitter gekrackeelt, En wonden opgekrabt, die nauwlix zijn geheelt? Ick waerschuw u. Ziet toe, 't plagh hier ontrent te schuieln. Hebt ghy dat wreet gedroght, dat dier, niet hooren huilen? LEVI. Loop heen met uw gedroght. SIMEON. Wy weten van geen dier. RUBEN. Een schrickelijk gedroght. Het broet, niet veer van hier, In 't grondelooze hol een heiloos slagh van jongen. Het knaeght zijn eigen hart, van spijt schier toegewrongen. Het aengezicht ziet dootsch. Het keert de blicken dwars Van yeder af, van 't licht, van lach en blyschap wars. Het blaeuwe schuim begroeit de scherpe en holle kiezen. De tong hangt zwart van gift. De beck doet niet dan biezen. De kaecken vallen in, begruist met eene korst Van schimmel. Groene gal verstopt de raeuwe borst. Het slorrept menschenbloet, en plast 'er in tot d' enkelen. Het lijf schijnt een geraemt, gestut van magre schenkelen, Gansch dor en mergeloos. Het schept alleen varmaeck In 's anders ongenoeght. Het oogh krijght nimmer vaeck. Een scherreprechter, in zijn ingewant gewickelt, Met staele prickelen zijn borst en nieren prickelt. Dan balckt het overluidt, tot razens toe verstoort. Een gruwelijck gedroght. Heeft niemant dat gehoort? SIMEON. 'k Geloof, ghy schimpt, en waent de broeders in te luien. LEVI. Hoe heet dit dier? Zegh op, wat wil dit dier beduien? RUBEN. Dat dier het Haet en Nijt(3), het welck niet zonder smart Vervloeckte jongen worpt in 't hol van 's menschen hart. Ay mannen, geeft gehoor. Ay laet dat dier niet binnen Ons huis; want waer het komt, daer sloopt het huisgezinnen En huizen in den gront, en scheit met schande en stanck, Dat keer die goede Godt. Ghy weet my luttel danck, Nu ick de waerheit spreeck, die dickwijls wort verschoven: Maer 'k weet, men zal mijn' raedt ten hooghste namaels loven, Het ga zoo 't wil. Mijn broêrs, ziet toe. Waer loopt dit heen? Verantwoort eens 't gewelt van negen broêr op een'. SIMEON. Verantwoort ghy 't, die dus den droomer komt beschutten. LEVI. Wy zien den val van 't huis, en zoecken 't huis te stutten. RUBEN. Zoo wrickt niet aen de stut van vaders ouderdom. Verwricht ghy die, zoo valt de vader met haer om, En stort op Josephs borst. Zoo storten wy met vader In 't algemeen bederf. Ziet toe, 't en dient niet nader. SIMEON. Daer koomt hy van de stadt naer dezen heuvel toe. LEVI. Nu Ruben, hou uw rust. Wy zijn dit tergen moe. RUBEN. Verbeelt u, dat dit kint, het welck zijn broêrd komt groeten, Met traenen op de wang, voor uwer aller voeten Vergiffenis verzocht; zoudt ghy, gelijck ontzint, De handen durven slaen aen dat onmondigh kint? Wie hitste oit tigers aen, om weerelooze zielen, Een onderbraghte schaer, met klaeuwen te vernielen? Zoudt ghy bestaen een stuck, dat leeuwen zich ontzien? Geen leeuw verslint een' man, die neerleit op de kniên, Noch min de kinderen, die ouder zijn, of jonger Dan dit, 't en waer uit noodt en schrickelijcken honger. Och, Joseph is geen straf maer eer erbarmens waert. Ick wil hem tegen gaen, eer yemant verder vaert. SIMEON. Hou stant, en ga niet voort. LEVI. Stavast, of 't gelt u 't leven. RUBEN. Laet los, of 'k zal een kreet op dezen heuvel geven, Daer Syriën van waegh, en dat het Mambre hoor. Laet los Help, Judas, help. Wat hebt ghy met my voor? SIMEON. Zwijgh kort, of 't geldt dien hals. LEVI. Wil ick hem 't hart af steecken? RUBEN. Hoort broeders. Houdt gemack: vergunt my tijt te spreecken. LEVI. Nu Judas, laet my los. Ick zal hem niet misdoen. RUBEN. Nadien 't onmooghlijck schijnt, dat ick den knaep verzoen Met u, zijn broedren, al 't onmenschelijck gebeten, Zoo gunt my dan een beê. SIMEON. Dat is maer tijdt versleten LEVI. Laet hooren, wat ghy; nu spreeck, en rep u, dra. RUBEN. Ick bid u, dat de zon noch eerst eens onder ga, Een yemant zich vergrype aen dien verwezen jongen. SIMEON. Ja, straf hem morgen pas wanneer hy is ontsprongen. RUBEN. 'k Beloof u, niet een woort te reppen van dien raet. De harssens zijn te heet, om nu, op heeter daet, Te straffen zoo 't betaemt. Ghy moet met billijcke oogen Dit inzien. Blinde wraeck heeft menigh man bedrogen, Die met haer ging te ra. Wat schaet een luttel tijdt? Uw recht blijft even schooon. Men scheldt hem 't sterven quijt, Niet meer dan eenen dagh, en gaet dan vry uw gangen. Daer staet een drooge put. Men zet den knecht gevangen; Of hy verga daer in, van honger en van dorst, Eer ghy u met zijn bloet zoo lasterlijck bemorst. 't Luidt schandelijck, een wees aen 't leven te verkorten; Nach allerschandelijckst, zijn broeders bloet te storten. Vreschoont uw' naem en faem en zet hem in dien poel, Op dat hy stervende zijn straf te langer voel. SIMEON. Had ghy dit eerst geraên, wy waren lang verdraegen. LEVI. Hy heeft den besten raet van allen voorgeslaegen. SIMEON. Wie 't stemt, die knick my toe. LEVI. De broeders zijn te vreên. SIMEON. Daer komt de Droomer aen. RUBEN. Wel,broeder, ick ga heen. 't Zal noodig zijn, mijn vee al weder te verweien. 'k Vertrouw uw woort. LEVI. Ga voor. RUBEN. Wy zullen zo niet scheien(4). REY VAN ENGELEN. Zang. Hy komt, hy komt, die jonge borst, Als 't hygent hart, 't welck zijnen dorst Wil lesschen aen de versche sprongen Der zilverzuivre koele bron; Terwijl de jaegers, schuw van zon, (Op hoop, of zij het wildt eens vongen, In donkre en naere schaduw vast, Daer looze brack noch winthont bast) Metzwijnspriet en gespanne boogen Beloeren het onnozel bloet; 't Welck niemant leedt noch letsel doet, En, al te jammerlijck bedrogen, Zich vint op 't onverzienst bezet Van jaeger, jaghtspriet, hont en net. Tegenzang. Hy kom, getroost op 's hemels hulp. Gelijck de perlen in haer schulp, Der perlen moeder, zullen hangen De laeuwe traenen, zilt van smaeck, Van wederzyden op de kaeck, Op 't perlemoer der lieve wangen. Och, stremdenze op dit perlemoer; Dat wy die reegen aen een snoer Van gout, om onzen hals te cieren, Wanneer wy, tot de keel vervult Van blyschap, 's jongelings gedult En onverbloemde deughden vieren! Zijn eer wil bloeien op zijn graf. Het lof der deught valt nimmer af. Toezang. 't Moet schoon zijn, 't geen een schets moet strecken Van yet volmaeckts en zonder vlecken. Wie of de zon verdraegen dar, Dat hooftlicht, bron van alle klaerheit, Een zichtbre Godtheit, 't oogh der waerheit? Wie anders, als de morgenstar(5). Voetnoten: (1) Wie meetelt, wie medede verantwoordelijkheid van het stuk moet dragen, moet ook stem hebben bij de voorafgaande beraadslagingen er over. (2) Hem wegzond, zoals Abraham, op aansporing van Sara, Ismael, de zoon van Agar, gedaan had. (3) Twee verscheidene gemoedsbewegingen, hier als één hartstocht onder de gedaante van een monster voorgesteld. Vroeger schreef men ook: „Haetenijt". (4) Wij zijn nog niet aan 't eind; ik zal er wel iets op vinden. (5) Deze toezang maakt toespeling op de voorafbeelding door Joseph van de toekomstige Verlosser (Jezus). JOSEPH. SIMEON. LEVI. JOSEPH. Mijn broeders, zijt gegroet, van mijn heer vaders wegen, Die hartelijk begaen, my, onder zynen zegen, Naer Sichem heenen stuurde, op dat hy weeten moght, Hoe 't u en 't vee al ging. Wat hoeck bleef onbezocht? Wat herder ongevraeght, om Sichem en zijn weide En lantstreeck? 'k Hou gewis, mijn vaders Engel leide My herwaert aen: want toen ick, moede en afgezucht, Ging dwaelen, hopeloos en jammerlijck beducht Wat raedzaemst was van beide: of langer daer te toeven Op eenigh klaer bescheit, of vader te bedroeven, Met evenwijs naer huis, naer Hebron en ons dal, Van waer ick quam, te spoên: ontmoete by geval (Of liever zoo 't Godt gaf) my yemant, die juist vraeghde: „Wien zoeckt ghy dus met smert?" Toen ick mijn hart uitklaeghde, En badt om naeckt bericht, wees hy my herwaert aen, En had uit u gehoort: „laet on naer Dothan gaen." „Spil, sprack hy, hier geen tijhdt. Zy zijn al voortgetogen." Zoo spreeckende, geleeck de vrientschap in zijn oogen Aen 't flonckeren een' geest, zoodanigh als voorheen (Na dat men hen beschrijft) onze oudren wel verscheen. Zijn oogen stemden met d' aenminnigheit der lippen, Geverft, als met een' geur van roozen, op de tippen. In 't scheiden danckte ick hem, en roock een frisser lucht, Een langer streeck langs 't padt, en schepte mijn genught, Veel reizen stil te staen, en t' elckens om te kijcken, Verbaest om zynen gangk, en hoe hy heen ging strijcken, Niet als een sterflijck mensch, maer een van 't hemelsch koor, Ons tot een licht gestiert, op 't onbekende spoor. Het zy wie't wil, Godt lof, hy heeft my recht gewezen. Ick vinde u hier gezont, Nu is mijn hart genezen Van die quetsuur. O hoe verquickt uw aengezicht, Zoo welgedaen, my meer dan 't alverquickend licht! Mijn broeders, ochj ick weet, de vader zal verlangen, Om tyding, uit mijn' mont, van u, zijn zoons, t' ontfangen, De grootvaêr desgelijcx, en onze moeders meê. Hoe gaet het toch, mijn broêrs? Hoe staet het met ons vee? Helaes, wat magh dit zijn? Wat magh de helden deeren, Dat zy dus overdwaers het aenricht elders keeren? My aenzien met den neck, en stom als beelden staen? Och broeders, heb ick u met myne komst misdaen, Of niet gegroet als 't hoort? Ontschuldight mijn gebreecken. Verschoont mijn dommigheit. Hoe krijgh ick hem aen 't spreecken? Ick ben geen antwoort waert. Helaes, het is mijn schult. SIMEON. Ay ziet dien huichelaer. Hoe terght hy u gedult, En spreeckt ghy niet een woort? LEVI. Wel, heerschap over moeders, En vader, en al 't huis. SIMEON. Bezoeckt ghy weêr de broeders? Komt ghy ons weêr bespiên? Verklicker, wellekoom. LEVI. Wat of de droomer nu weêr voorquam in den droom? Vertel ons uw gezicht, uw' droom. Zing op, laet hooren. SIMEON. Wat of hem schort? Hij zwijght, en heeft zijn tong verloren. JOSEPH. Mijn broeders, och ick val voor uwe voeten neêr. Vergeeftme mijn vergrijp, noch eens, en dan niet meer. LEVI. Rijs op; het is geen wijs, dat koningklijcke zielen, Zich buigende in het stof, voor onderdaenen knielen. SIMEON. Was vader niet de zon? Was moeder niet de maen? Wy starren, schooven? he! JOSEPH. Och broeders, laet my gaen. Och broeders, laet my gaen: 'k wil gaerne voor u bucken, Gelijck den jongste past. SIMEON. Rijs op. Hoe zal 't hier lucken? LEVI. Nu, koningh Joseph, zegh, wie zal uw stalknecht zijn? Wie schryver? Wie poortier? Wie schencker, om met wijn Te kroonen 's konings disch? Wie kamerling verstrecken? Wie muilpaert? Wie kameel? Wie uw karossen trecken? Koom herwaert, Napthali. Koom herwaert, Zabulon. Komt Asser, Isaschar, Gad, Judas, Simeon. En Dan: dit is de schoof: vernedert uwe schoven. Duickt, starren, zon en maen; dit licht zal 't al verdooven. SIMEON. Overweldight hem dien staf, en drijft hem naer den put. JOSEPH. Och broeders. LEVI. Voort, ga voort: dit jancken is onnut. RUBEN(1) Dit 's d' oude en drooge put. 'k Wil hier ontrent vertoeven. Maer 't zou wel noodigh zijn, met eenen steen te proeven, Of oock de duistre gront met water sta bedeckt, 't Welck van dees heuvelen by wylen herwaert leckt. Hier leit een kay, zoo zwaer als eenigh man kan heffen. Nu mannekracht, hef op! die steen wil lydigh treffen. Laet vallen, dat het kraeck. Laet rollen zonder schrick. Hy plompt niet eens, maer ploft. Droogh is 't er: klaer ben ick. Weest wellekoom, ô put. Weest wellekoom, behoeder Van Jakobs waertsten zoon, van mijn' verlegen broeder. Verdie een' naem, wanneer ghy, voor een wisse doot, Die heldren jongen berght in uwen naeren schoot, Zoo veel barmhartiger dan negen broêrs te gader, Al broederslaghtigen. O put, 'k zal u by vader, Dien afgeleefden stock, haest loven voor dees deught, Terwijl hy Joseph kust al bevende, en van vreught. De tranen biggelen langs 't aengezicht vol rimpelen. Hoe komtghe my te pas! Hoe helptghe my bewimpelen Mijn heimelijcken raet, tot redding van die spruit, Waer in de dorre boom en schorre schors besluit Zoo luttel saps, als die noch hoeft om wat te leven. Hoe zal de versche mont aen schraele lippen kleven! Met welck een hartelijckheit de vader welgezint Zijn siddrende armen slaen om zijn herboren kint, Om dien beschutten hals! Met welcke danckbre klancken, Met hoe veel zegens wil hy Ruben dan bedancken, Voor broer- en vaderplicht, voor zijn godtvruchtigheit! Dan zweef ick op zijn tongh zoo hoogh, als 't onbescheit Der broederen, root van schaemt, het hooft moet onder haelen, Noch dieper dan de put, daer Joseph in moet daelen. Maer zwijgh, och zwijgh! my dunckt, zy komen ginder aen, 't Verwezen kint voor uit. Och broeders, laet hem gaen. O, d' arme jongen wischt zijn uitgekreten oogen. O tigers, hebt ghy nu de menscheit uitgetogen, En voert ghy van den mensch slechs uiterlijcken schijn, Zoo veel gevaerlijcker als woeste dieren zijn? Die kent men aen gebit, aen gruwelijcke klaeuwen. Helaes, wat gaet my aen? De jongen zal verflaeuwen. Waer best mijn lijf geberght hier ergens in een hegh? Zij naecken. Och 't is tijdt, dat ick my nederlegh! Want hoorenze mijn stem of 't ritslen van de doren, Zoo is 't met ons gedaen, zoo gaenwe bey verloren. SIMEON. LEVI. JOSEPH. SIMEON. Nu, grijn hier na. Treck uit dien kakelbonten rock Treck uit, eer ick 't u leer. LEVI. Ja, leer hem met dien stock. JOSEPH. Och broeders, kan ick u verwurmen met mijn karmen? Och, heb ick 't zoo gemaeckt? Och, is 'er geen ontfarmen? SIMEON. Schud uit de py, schud uit. JOSEPH. Hoe, heb ick 't zoo gemaeckt? LEVI. Hy sammelt noch. JOSEPH. Helaes! Waer ben ick nu geraeckt? LEVI. Daer ghy zult d' uitkomst zien van uwe neske droomen, In eenen donkren put. JOSEPH. Waer ben ick nu gekomen, Daer Godt woont noch goed mensch, die my voor 't lest beschut! Helaes, wat hebt ghy voor? SIMEON. Ghy moet in dezen put. JOSEPH. Verdrincken in dien put? LEVI. Om van geen dranck te sterven, Zult ghy van dorst vergaen, en van wijn en water derven. JOSEPH. Van honger en van dorst in dezen put vergaen? O put, ick zie geen' gront: hier schijnt noch zon en maen. SIMEON. Die zult ghy in uw' droom zien schijnen, oock die starren. JOSEPH. 't Was mijn gulhartigheit: noit docht ick u te sarren. LEVI. 't Was uw gulhartigheit, nu 't zoo te passe koomt. JOSEPH. Wie kan gebeteren, dat hy van starren droomt! LEVI. Hoe ghy het betren kunt, dat zal die put u leeren, Een rechte school van tucht. Men moet zyne oudere eeren, De broeders allermeest, en d' ouders boven al. Wie zich te plomp verheft, raeckt plotseling ten val. JOSEPH. 'k Roep zlefs de hemelen en Englen tot getuigen, Hoe mijn gehoorzaem hart genegen was te buigen Voor vader, moedren, u en al het huisgezin. Misduit mijn droomen niet: daer steeckt niet arreghs in. Och, zaeght ghy in mijn hart. Och, lagh mijn boezem open: Daer is noit list, bedrogh noch arghwaen ingeslopen. SIMEON. Hoe zingt hy nu zoo kleen? Wat was dat voor een nuck, Toen ghy by vader ons betighte met dat stuck? Wat was dat? simpelheit? Of waren 't groene padden?(2) Most ghy de broeders noch zoo schendigh gaen bekladden, Tot schande van 't geslacht, en rockenen dien twist? JOSEPH. Wat mensch leeft zoo volmaeckt, die zich niet eens vergist? LEVI. 't En komt op eens niet aen. JOSEPH. Och, ziet dit door de vingeren. SIMEON. Ja zoo. Hoe zou hy ons hier meê om d' ooren slingeren. LEVI. Het slimst quam achteraen. Het grontsop drinckt men lest. SIMEON. Neen, beter 't huis geveeght van deze lucht en pest. LEVI. Treck uit dien rock, treck uit. JOSEPH. Magh ick mijn' rock niet houden? SIMEON. Die rock is u niet nut. LEVI. Hy moght te nacht verkouden. JOSEPH. Och, moght ick Benjamin eens kussen voor mijn endt. SIMEON. Een jaerigh kint?(3) Het heeft zijn' broeder noit gekent. JOSEPH. Ick most, voor mijn vertreck, hem noch een' kus afprachen. LEVI. Wel, kende u 't kint? JOSEPH. Mijn broêr, ghy hebt my aengelachen. Maer och, voor 't allerlest. Hoe luttel docht ick toen...... Daer is mijn rock. Helaes! SIMEON. Wy dienen 't werck te spoên. Eer yemant onvoorziens ons koom op 't stuck betrappen. JOSEPH. Ay broeders, laet my gaen. 'k En zal u niet beklappen. LEVI. Wy hebben in dat stuck met zinnen al verzien. SIMEON. Koom, lang het laddertouw. JOSEPH. Nu kan ick niet ontvliên. LEVI. Twee vleugels schorten u: ghy zijt een lichte veugel. SIMEON. Sta vast. Ick zal het touw gaen knopen aen den beugel, Of 't halfgebroken rat. LEVI. Zie voor u, eer ghy stort, Of uitglijt. Valt het touw een vaêm of drie te kort, Zoo blijft hy in den put licht hangen, als een bengel. SIMEON. Zo spring hy voort om laegh. LEVI. Maer neen, hy heeft den Engel Van vader op zijn hant, die draegh hem in den dreck. SIMEON. En feilt en mist hem dat? LEVI. Zoo breeck hy voort den neck. Hoe harder smack, hoe nutst: 't fatsoen is maer verloren. Nu wacker, stijgh te paert: de lijn is al geschoren. SIMEON. Zoo doet het. Op, klim op, en stijgh gewilligh neêr. JOSEPH. O Godt, vergeef hun dit. SIMEON. Voort, voort, geen woorden meer. JOSEPH. Verveelt het u, dat wy voor 't lest ons hart uitspreecken? LEVI. Ghy mooght in dezen put vry zeven dagen preecken. JOSEPH. Och, schenckt my eens voor 't lest: mijn hart verstickt van dorst. LEVI. Schep water met uw hant; al ziet het wat bemorst, Het kan den dorst verslaen. De slijm is meest gezoncken. JOSEPH. O Godt, dat laeft mijn hart: ncoh eens voor 't lest gedroncken. SIMEON. Nu klim, daer is mijn knie. Nu zet den voet in 't touw. LEVI. Stijgh af. JOSEPH. Leeft lang, mijn broêrs. Troost vader in zijn' rouw. SIMEON. Die rouw is al gemaeckt. LEVI. Hy daelt met flauwe treden. SIMEON. Zijt ghy om laegh? JOSEPH. Noch niet. Hael op, ick ben beneden(4). LEVI. Maeck los het laddertouw: 't wil tijt zijn, dat wy gaen. SIMEON. Ons werck is nu beschickt. Hier moet een dronck op staen, Met een' ontbijt. De zon begint alree te steecken. LEVI. Komt, gaenwe daer ons loof noch schaduwen ontbreecken. Hy heft een klaeghliedt aen. Hoe galmt die naere klanck! SIMEON. Ay luistert wat hy zingt. LEVI. De tijdt valt my te langk. SIMEON. Hoort yemant dat geluidt, zijn stem magh ons verraeden. LEVI. 't Geluit reickt niet zoo wijdt: oock loopen hier geen paden. De heirbaen leit te veer: het kreupelbosch zwijght stil: En wie genaeckt dien put, als die 'er wezen wil? JOSEPH. Mijn Godt, mijn Godt, magh mijn geklagh niet baeten, En gaet uw glans en aenschijn voor my schuil, Voor my, helaes, van u en elck verlaeten, In dees spelonck, en onverlichten kuil? Ick zie 't gewelf des blaeuwen hemels blincken, Door eenen bril van damp en dicke lucht; Al schijnt de zon, zy schroomt zoo diep te zincken. Ick hoor den windt, maer wie hoort mijn gezucht? De putgalm baeuwt mijn kermen na, mijn smeecken, En kaetst te rugh den allerlesten tarm. De steenen zelfs uit medelyden spreecken. Ick roep: och arm: de putgalm roept: och arm. Bedanck ick hem, die noch uit mededoogen Mijn ziel vertroost, hy danckt my wederom. En schrey ick: wee mijn oogen; hy schreit: oogen. Zit Joseph stom, de putgalm zit oock stom. Och haetooft, och hoe bitter zijn uw korlen In myne keel, schier stickende van smart! Maer nu, ontbey; daer komt wat zoets op borlen. Wat magh dit zijn? Wat troost verfrischt mijn hart? RUBEN. JOSEPH. RUBEN. Zijn dat gebroeders? och, zy hebben 't lam gedolven. Daer gaenze hee, in schijn van harders! ô die wolven! Zy lieten allerlest hun wreede stappen hier. 't was goet, dat ick my kon verbyten. 'k Hadme schier (Mijn krop wert vol) ontdeckt met bulderen en kryten. Ja, had ghy 't maer gedaen. Zy moghten u vry smyten In eenen zelven poel; zoo waert ghy door dien raet Niet schuldiger als zy, aen zoo vervloeckt een daet, Om wie de vader nu misschien al leit te bedde. Maer neen, 't was beter dus. 'k Wil zien, of ick hem redde. JOSEPH. Och, help my, wie ghy zijt. Och, help my uit den noodt. RUBEN. Hy roept. Godt lof! dat 's noch geen teecken van zijn doot. Hoe is het, Josephbroêr! Ick koom uw wonden stelpen JOSEPH. Och, Ruben, help my uit. RUBEN. Ick koom, om u te helpen. Mijn kint, mijn hart, mijn zoon, bedaer wat. Schrey niet meer. JOSEPH. Och help my uit. RUBEN. Mijn broêr, hier is noch touw, noch leer: Noch wist ick raet om touw: ick zou mijn kleeren scheuren, En strengelen een koort: maer maetigh u in 't treuren: 't Is om een korte wijl, een korte stoot, gedaen. 'k Beloof u, eer de zon op 't hooftpunt koom te staen, Te redden met dees hant: de tijt kan 't nu niet draegen. Zy zien noch t' elckens om, uit achterdocht voor laegen. 'k Ontschuil hun vast. Mijn trouw heeft Joseph niet verzaeckt. Ghy zijt door mijn bestel in dit verdriet geraeckt. 'k Bestemde 't quaet, op dat 'er goet uit wert geboren. Vergeef my toch dien treck, die anders waert verloren. 't Gevaer jaeght my van hier. Leer harden. Ick moet voort. JOSEPH. Och, Ruben, Ruben, hoor. Ay broeder, noch een woort. REY VAN ENGELEN. Zang. Het lust ons, om dees duisternissen Des puts al 't hemelsch licht te missen: Want zulcke duisternissen zijn Ons schooner dan de zonneschijn. Wy willen hier een' hemel stichten, Verzien met aengenamer lichten Dan aen dat blaeuw gewelfsel staen. Zijn mont verstrecke een nieuwe maen: Zijn oogen, op den gront gezoncken, Twee starren, die den nacht ontvoncken: Het voorhooft, daer de lock om zweit, Een zon, gekrult met majesteit Van zyzacht hair en blonde straelen. Wat schemering kan 't hier by haelen, Des morgens vroegh, of 's avondt laet? Wat avontstont, wat daegeraet Beschaemt die winckbraeuw, en die wangen, Nu met een' dunnen mist behangen, Als met een' sluier, fijn van draet, En bruin van verf, daer vier door slaet En speelt en schijnt op 't zwart te zweven, Te zoet gedommelt en verdreven(5). Laet d' oogen weiden in die kunst: Dees schaduw geeft dit licht gunst. Tegenzang. Het zal strax ryzen, om te reizen; Om koningklijcke en aertspalleizen, Daer aller wyzen wijsheit zuft, Met zijn van Godt verlicht vernuft Te proppen: maer in 't eerst zijn banden En noch een droeven dagh voor handen, Eer 't, begenadight van een kroon, In 't wit beschijn den gouden troon, Tot heil en troost van veele volcken. Het moet, vermomt met donckre wolcken Van ballingschap, veel jaeren lang, Na een' bedruckten ondergang, In arbeit gaende, aen 't baeren raecken. Dees langsaemheit past groote zaecken. Een eick, die met zijn hooft vol blaên En bladige armen zal beslaen Veel gronts, veel luchts, en winterbuien Van oosten, westen, noorden en zuien, En blixemstrael en donkerkloot Verduuren, wordt allengskens groot; Om tegens dat gewelt te sportelen, Verzekert hy zyn' voet met wortelen, Zyn' rugh met pit, en hout en bast: Gelijk zoo stout een boschreus past. Toezang. 'k Zie Jakobs kinderen en knaepen Te weiden gaen, en koey en schaepen, In schaduw van dien hoogen boom(6). By eenen wijdt vermaerden stroom, Vast bloemen, gras en klaver scheeren. 'k Hoor beemden harderlieden(7) leeren, De fluit, aen 's harders dartlen mont. 'k Zie huppelen den vetten gront, Op het getrippel dezer vingeren, Die toonen door malkanderen slingeren, Tot roem van Abrams Godt, wiens hant Hen voerde in zulck een gastvry lant. Voetnoten: (1) Stel u hier een verandering van toneel voor. De broeders zijn vertrokken; Ruben bevindt zich alleen bij de put. (2) Kwaadaardig overleg. (3) Kind van één jaar. (4) Later werden door Vondel de woorden: „Hael op, hy is beneden", Levi in de mond gelegd. (5) Vondel gebruikt dit meerdere keren: de verf verdrijven, d.i. de kleuren mengen; schilderen. (6) Zinnebeeldige voorstelling van Joseph, als onderkoning van Egypte, die „Jakobs kinderen" het rijke land van Gessen schonk. (7) Herderliederen. De zin is waarschijnlijk: Ik hoor, hoe de fluit aan de herders speelse mond herderslieden leert aan de weiden. LEVI. JUDAS. SIMEON. LEVI. Nu op den heuveltop eendrachtigh neergezeten, En al 't geleden leedt met eenen dronck vergeten. Komt broeders, zet u aen. Hier staet de disch gereet, Langs dit vervallen slot, met klimop groen bekleet, En met een veldtapijt natuurlijck behangen. De breede lindeboom (de zon ga vry haer gangen In 't Oosten) noodight u in 't grazige gestoelt, Met bruine schaduwen en aengenaeme koelt, En koelt den leckren wijn, om 't hart eens te verquicken. JUDAS. Verquick uw hart met wijn, en laet uw' broeder sticken. SIMEON. Wat zeght ghy, Judas? JUDAS. Niet. Ick spreeck geen enckel woort. LEVI. Ghy zit niet zacht? JUDAS. My dunckt, 'k en zit niet zo 't behoort SIMEON. Koom, zet u hier. Gemack is nimmer te versmaden. LEVI. 't Is meer dan 't halve mael. JUDAS. Dat hebt ghy net geraden. SIMEON. Nu, zit ghy wel? JUDAS. Ja, ja, ick zit nu wel, of schaers. LEVI. Neen, zegh vrij, wat u deert. Wat wringt uw' voet? JUDAS. De laers. LEVI. Waer is 't? JUDAS. Aen 'tslincke been: of 't zijn misschien mijn wespen. LEVI. Wel, ken u zelf. JUDAS. Ick moet mijn' boezem wat ontgespen, 't Benaeuwt my wat om 't hart. Nu schep ick weder lucht. SIMEON. Tast toe. Elck toef zich zelf. JUDAS. Wat 's dat? Ick hoor gerucht LEVI. Ick niet. JUDAS. Is 't Joseph oock? My dunckt, ick hoor hem klagen. SIMEON. De windt kan dat geluidt zoo veer niet overdragen. LEVI. En of hy klaeght en kermt, het blijft toch nae als vuer. SIMEON. Wat kan het schaên, dat hy zijn misdaet wat betreur? LEVI. 't Was hem geen errenst, dat hy op het touw most ryen. JUDAS. Ick wert weemoedigh. SIMEON. Zoo, had ghy noch medelyen? JUDAS. Hy sloegh zijn aenschijn zoo barmhartigh west en oost. SIMEON. Hy zahg naer Hebron toe, naer vaders huis, om troost. LEVI. Hy riep zijn' Engel aen, den trooster aller vromen. SIMEON. Die hem naer Dothan wees, om zoo te maet te komen? LEVI. Hy dronck noch hartelijck, en laefde zyne borst. JUDAS. Een hart ter doot bedroeft is altijt droogh van dorst. SIMEON. Wel, Judas zat strax stom; nu kan hy weder spreecken. LEVI. Wel, wat of Judas schort? Zijn oogh begint te leecken. JUDAS. Ay broeders, houdt uw rust, het lust my niet te wel. SIMEON. Leit Joseph u om 't hart? LEVI. Hoe nu, is 't kinderspel? Verbly u: want wy zijn nu t' ende van ons lyden. JUDAS. 't En past den broeder niet, zich zelven te verblyden In 's broeders doot of straf. O schrickelijck bestaen! LEVI. Wat spreeckt ghy binnens monts? JUDAS. Ick zorgh, wij zijn verraên. SIMEON. Ick heb den put in 't oogh; geen mensch kan dit verraden. JUDAS. En Godt heeft ons in 't oogh, die ziet door lindebladen, Door mergh en nieren heen. Wat schuilt 'er voor Godts oogh? SIMEON. Laet vaeren alle zorgh: uw zorgen zien te hoogh. LEVI. Ay ziet eens om dien hoeck. JUDAS. Wie of hier aen komt trecken? SIMEON. Zy kruipen langsaem voort. Hoe lang of dit magh strecken. JUDAS. Wat rijst 'er in de lucht een stofwolck! Ziet dat volck. SIMEON. Ick zien geen klaer bescheit, Zy trecken in een wolck. LEVI. Voor wien ziet ghy hen aen? SIMEON. 't Waer kunst, dit juist te raeden. JUDAS. Ick zie kameelen. LEVI. En ick ezels, zwaer gelaeden. SIMEON. Ick zie gewapenden. Zy naecken meer en meer. JUDAS. Hoe schittert daer de zon in 't blinckende geweer! LEVI. My dunckt, 'k zou met der tijt wel gissing kunnen maecken. SIMEON. Wie zijn 't dan? LEVI. Arabiers. JUDAS. 'k Wil noch mijn gissing staecken, Tot datze ons naderen. LEVI. 't Zijn Arabiers, 't gaet vast. 't Is nu de tijdt van 't jaer. SIMEON. Hoe gaet het vee vermast. Zy zijn alree voorby de willige bosschagie. De ruggen buigen in door 't wight van hun packagie. Hoe plaeght de mensch het dier! JUDAS. Hoe plaeght het bloet zijn bloet! LEVI. Wat zeght ghy, Judas? Wat ontstelt u het gemoedt? JUDAS. Och Joseph! SIMEON. Leit die noch zoo diep in 't hart begraven? JUDAS. Ick zie, hoe 't hygent vee tot menschen dienst moet slaven, En Joseph steent nu vast ellendiger dan 't vee, Dat noch zijn voeder krijght; maer Joseph magh alree Van honger en van dorst verteeren en versmachten. LEVI. Hy heeft zijn vonnis wegh: laet vaeren die gedachten. Gy quelt u te vergeefs. JUDAS. Vergun my eene gaef. SIMEON. Wat 's dat? JUDAS. Maer, dat ick hem nu opveil, om voor slaef Den vrecken Arabier te dienen al zijn leven; Nadien een mager lijck toch niemant nut kan geven, Al bleef het schoon bedeckt(1). Beraet u in 't gemeen. Waer spanden oit om strijt de laden tegens leên? Godts diepe wijsheit schiep, tot onderlinge hoeders, De nutste leên aen 't lijf, als tweelingen en broeders. Men zet alleen, uit noodt geperst, een lit van 't lijf. Verschoont men dit, bedenckt, wat last, wat ongerijf Ghy hier door kunt ontgaen: 't zal eerst uw' geest vernoegen, En vryen het gemoedt van 't eeuwigh knaegend wroegen. 't Zy verre, dat ick u of my by Kaïn zet(2), Dit zich met Abels bloet zoo gruwelijck besmet. Hoe dootsch zagh hy 'er uit. Hoe wert zijn hart gegeten Van binnen: och, zijn hair (zoo pynight het geweten Den broederslaghtigen) hing altijt nat van zweet. Hy vloodt, en waer hy vloodt, hem docht, dat Abel kreet, En Godt gerechte wraeck den moort zat op de hielen. Dan zagh hy geesten, dan een nest vol slangen krielen. De dampen stegen dan van angst naer 't beckeneel. Zijn zaet draeght noch dien vloeck. Nu oordeel het verscheel Van broedermoorden, of van spaeren en verkoopen. De misdaet en de straf moet altijt t' saemen loopen, En blyven in besteck van billijckheit. De haet, Op zynen hals gelaên, hou dan in 't straffen maet, En loope eer wat te laegh. Ghy doet die deught uw' broeder. Een wees verdient gena. De jongen heeft geen moeder, En Rachel was ons moey en moeder. Treckt uw hant Dit snoer te stijf, hoe 't zy, ghy breeckt een' dubblen bant; En breeckt dit uit, hoe 't ga, uw onschult wort gevonden Een redelijcke straf stopt alle lastermonden. SIMEON. Waerachtigh, mannen, dat 's niet qualijck overleit. LEVI. Het schijnt, dat Godt ons raet op dees gelegenheit Te letten. Zoo ghy 't stemt, ick heb 'er gantsch niet tegen. SIMEON. Ick merck, ghy zijt 'er al eendraghtigh toe genegen. Wie neemt dien last op zich? JUDAS. Vertrouwt ghy my dien last? LEVI. Wel, Judas, ga voort heen, want zy genaecken vast. JUDAS. Zo zet hem eerst op prijs. SIMEON. Dat volck valt scharp in 't dingen. LEVI. Het eerste bod is 't best. SIMEON. Ja, laet den Droomer springen. JOSEPH. Och Ruben, gaet uw aenschijn voor my schuil? Magh mijn gekerm tot Godt en u niet baeten? En worde ick dus, in dezen naeren kuil, Van Godt en u en yeder een verlaeten? Ick stick in slijm, en hijgh vast naer de lucht, En zie van veer den heldren hemel blincken. Die speelt moy weêr, en hoort naer geen gezucht: Hy drijft omhoogh, maer Joseph magh verzincken. De putgalm volght op mijn' lesten tarm, En schijnt beweeght mijn klaghten naer te smeecken: Dat 's al mijn troost en tijtverdrijf, och arm. Mijn keel wort heesch, en naulix kan ick spreecken. 'k Bedanck den galm, de galm my wederom. Ick klaegh' myn' noodt. Hy antwoort vol medoogen: Maer Ruben zwijght, als spraeckeloos en stom; Hy blijft vast uit, ick klaegh mijn' rouw myne oogen. Och Ruben, koom, en zalf mijn diepe smart. Ik kaeuw een vrucht vol dootelijcke korlen. Och Ruben, koom, verlicht mijn angstigh hart. Ick hoor gerucht. Wat of hier op komt borlen. VRACHTMEESTER. Hier rust ick uit het stof, van zon en hitte vry, In deze hegh, tot dat de voortoght raeck voorby. Gaet, knaepen, zeght, dat zy een weinigh harder dryven. Men zal een mijl van hier te middagh leggen blyven, Tot dat de dagh verkoele, en dan tot middernacht Weêr spoeden onze reis, met d' aengenome vracht. Dees wilde woeste hey kent dieren nochte menschen. Men zou, om schaduw, zelf 't gewenschte licht verwenschen. Maer wie genaeckt dien put? Dit schijnt een ander man: 't Gelijckt een' vreemdeling, en geen' uit Kanaän. Indien hy water put, om zich of 't vee te drencken, My lust een versche dronck: ick wil den harder wencken. JUDAS. VRACHTMEESTER. JUDAS. Geluck, mijn heer, geluck op uwen verren toght. VRACHTMEESTER. Wy jaegen 't vast: gaf Godt of 't ons gebeuren moght. Maer 't beurde meer dan eens, dat my die haes ontglipte. JUDAS. Waer leit de reis, mijn heer? VRACHTMEESTER. Wy trecken naer Egypte Van Galaäd recht door, met ezel en kameel, Gelaên met balsem, myrrhe en kruiden en kanneel. Wat zoeckt ghy by dien put? Wy zijn wat moe geronnen. My luste wel een dronck. JUDAS. Aen geen zy springen bronnen, Indien de dorst u quelt: dees groene put is droogh. VRACHTMEESTER. Ick rust een poos, en heb van hier mijn volck in 't oogh. Mijn dorst lijdt noch geen' last. Men zal den last haest breecken, Eer noch de middaghzon op 't hooft begin te steecken. Maer luister naer dien put. Wat wil dat droef gezucht? JUDAS. Daer lijdt een jonge slaef, die huilt, en maeckt gerucht. Hy heeft het wat verkerft, en zich wat wulpsch verloopen. VRACHTMEESTER. Is hy u veil? JUDAS. O ja. VRACHTMEESTER. Laet zien, ick wil hem koopen. JUDAS. Ick zal hem by dit touw doen stygen uit den put. Een ander heerschap waer den jongen wel zoo nut. Daer hangt de koort. Nu stijgh nu, jongen, stijgh naer boven. Hy klimt, hy klimt. Men magh hem passelijck gelooven De pols is niet als 't hart: zijn gront wort niet getast. VRACHTMEESTER. Aen veinzen is zomwijl gewin en voordeel vast. Daer komt de knaep. Spring af. Hy dient wat onderwezen. Ick zal hem eerst alleen een luttel gaan belezen. JOSEPH. JUDAS. VRACHTMEESTER. JOSEPH. Och Judas, zijt ghy daer? Erbarm u over my. JUDAS. Koom herwaert, ga met my een luttel aen d' een zy. Wat billijcke oirzaeck ghy uw' broed'ren hebt gegeven, Valt nu te lang. In 't kort, danck my, die u het leven Verbiddende, dat schencke en aenbie tot een gaef, Mits dat men u terstont verkoope en veil voor slaef Aen dezen Arabier; dies draegh uw straf geduldigh. JOSEPH. Mijn broeder, ick ben u, naest Godt, mijn leven schuldigh; Maer dienstbaerheit valt hardt. Wat gaet my, leider, aen? JUDAS. Noch harder valt de doot, die kunt ghy dus ontgaen. Dit 's 't eenigh middel. Zie de broeders ons bespieden Van dezen heuveltop: ghy kunt het niet ontvlieden; Dies hou u stil en vroom, noch melt de broeders niet. JOSEPH. Och Ruben, Ruben, och. O Godt, die alles ziet! JUDAS. Ick veil u dezen slaef, maer wil dit eerst bespreecken; Ick stoot hem met den voet. VRACHTMEESTER. Zo dient hy naeu doorkeken. JUDAS. Koom herwaert. VRACHTMEESTER. Wilt ghy wel veranderen van heer? JOSEPH. Mijn heer, ick heb geen' wil. VRACHTMEESTER. Bedaer wat. Schrey niet meer. Steeck uit den rechten arm. Nu buigh dien aen de schouder. Nu met den slincken arm. Hoe out zijt ghy? JOSEPH. Niet ouder Dan zestien jaer. VRACHTMEESTER. Nu gaep. Ick zie noch jongk gebit. De tanden staen zeer net, en melck is niet zoo wit. Ga, loop eens heen en weêr. JUDAS. Nu waecker, zonder weigeren! VRACHTMEESTER. Nu spring eens in de lucht. Hy kan noch luchtigh steigeren. Al spels genoegh. Koom hier, lang my uw rechte hant. JUDAS. Ghy Arabiers hebt meest van hantbezien verstant, En ziet al 's menschen heil en ramp van verre komen. VRACHTMEESTER. Wat kunsten kan hy toch? JUDAS. Die knaep kan geestig droomen. VRACHTMEESTER. Dat kan niet yeder een: dit komt al meê te sta. JUDAS. De Vrachtheer zie te deegh; dat doet den koop geen scha. VRACHTMEESTER. Nu zet den knaep op prijs, my lust niet lang te dingen. JUDAS. Waer voor gevalt hy u? VRACHTMEESTER. Voor tien paer zilverlingen. JUDAS. 't Is koop. VRACHTMEESTER. Zo dra? Ghy vreest, of ick my weêr bedocht. JUDAS. Hy dient u meer dan ons. JOSEPH. Helaes! ick ben verkocht. JUDAS. Loop ginder aen een zy. Wat dunckt u van dien jongen? VRACHTMEESTER. Recht uit, hy staet my aen. Had ghy wat hardt gedrongen, En hem vry dier gelooft, die knaep waer echter mijn. Indien ick spreecken zou, naer uiterlijcken schijn, Dat zwinxel heeft niet slaefs, maer meldt een' welgeboren. Zoo cik de hant geloof, hem schijnt wat groots beschoren. Die winckbraeu voeght geen' slaef, maer een een' man van staet. 'k Verzwijgh al 't overigh: 't is mislijck hoe 't beslaet(3). De Godtheit ziet het hart, de mensch den schijn van buiten. Men kan uit gissingen niet vast noch zeker sluiten JUDAS. Ick zal 't bekennen, nu het zoo te passe koomt. 't Is al van heerschappy, dat deze jongen droomt: Dit baert afkeerigheit. Hy magh noch beter leeren, En beter onder vreemde, als binnelantsche heeren. Al had ick schoon berouw, ick wensch u veel geluck. VRACHTMEESTER. Koom herwaert. JUDAS. Nu gedult, en buigh u onder 't juck. Gehoorzaem dezen heer, en luister vry wat sneller. VRACHTMEESTER. Ja, zeker, dat ghy dient een' rechten Ismaëller. JOSEPH. Och Ismaëller, nu mijn lot My onder 't lastigh juck leert zuchten Om troost en hulp tot Abrams Godt, Gedenck hoe Ismaël most vlughten Met Agar, dwars door 't gloeiend zant, Zoo wijdt uit aller menschen oogen, Daer kint en moeder waer door brant Versmacht, indien het mededoogen Des Engels, in die zwoele zon, Haer bey niet had te recht gewezen, En met een koele en versche bron Het moeders hart en 't kint genezen Van dorst, veel feller dan de doot: Weest zoo een Engel en behoeder Van my, die, op mijn moeders schoot, En aen de borst der lieve moeder, Verstreckte een lieve, waerde vrucht, Niet min als Ismaël de zyne; Toen zy, vermoeit en afgezucht, In dorre, dorstige woestyne, Hem leide in schaduw van de blaên, En riep, een boogscheut afgeweken, Godt zelf al heesch om bystant aen, En kreet:„wie kan dat hart zien breecken?" Waer op een trooster neergedaelt Beloofde hare spruit te zegenen, Die nu zoo breet den adem haelt. Zoo moet u heil op wegh bejegenen. Zoo zegen Godt uw' langen toght, Als ghy voortaen een' vrygeboren, Onschuldighlijck voor slaef verkocht, Zult handlen zonder wraeck of toren. Och Ismaëller, druck my zacht, Gelijck een telgh van uw geslacht. VRACHTMEESTER. Naer u geboorte staet my wyders niet te vragen, Ghy zijt dan vry of slaef: voortaen moet ghy u dragen, JUDAS. Leef lang, en hou u vroom. JOSEPH. Och vader! Benjamin! Och Ruben Ruben, och! JUDAS. Nu leer u wat bedwingen. Geluck met dezen knaep. VRACHTMEESTER. Ghy met dees zilverlingen. JUDAS. Geluck op uwen tocht. VRACHTMEESTER. Dat neem ick altijt an. JUDAS. Helaes, hoe kruipt mijn bloet, daer het niet gaen en kan. Hoe deerlijck ziet hij om, zoo nat en root bekreten. Ick doe 't om beters wil; 't en werd my niet geweten. REY VAN ENGELEN. Zang. Arabië, ghy stoft zoo hoogh Op uw geluck, gelijck uw boogh Van onder, dat het snort en kraeckt, Den arent in de veeren raeckt, Op 't allerveilighst van zijn vlught, In uw met geur doortrockte lucht; Waer door uw fiere Phenix zweeft; Om wien ghy in festoenen weeft: Mijn vogel zagh noit wederga. Ghy roemt: Godt schonck u dees gena, Om dat uw volck zijn' oirsprong nam Uit dien befaemden Abraham, Die oostwaert stuurde naer de zon Zijn zonen, dien hy teelde en won By Agar en Kethura; Wier bloet noch groeit in Isax scha(4) , En, lachende in 's Hebreeus verdriet, Heeft gading in al 't geen het ziet. Zwijgh, Ismaël, zwijgh, Madian, Van roem, die luttel baten kan. Zwijgh, Arabier, dit 's 't oude liedt. Den rechten Phenix kent ghy niet. Hy is het niet, die nesten bouwt In uw gezegent myrtewout, Daer ghy kanneele vieren stoockt, En alle leckernyen koockt. Tegenzang. Ick(5) hael mijn vogels roem in top. Hy voert op zijn' gekruifden kop (Om wien een glans zijn straelen spreit) Een heldre star. De majesteit Ziet hem ten klaren oogen uit. De goude halsbant hanght en sluit Om zynen geschakeerden hals, Een rechte zonnespiegel, als De zon zich blint ziet in dien gloet. Natuur heeft met haer eigen bloet Zijn wiecken kostelijck bekladt Trots purper, trots schaerlaken, dat Den koning of aertspriester kleet. De blaeuwe staert, zoo lang, zoo breet, Hangt geborduurt met roos by roos. Robynen schittren op turkois. Aldus, gevoedt van hemelsch vier, En zon en daeuw, bereickt mijn dier Zoo menige eeuw van hondert jaer, Tot dat het smelt op 't zonautaer, En uit zijn asch een jonge zwelt, Die 't vaderlijcke lijck bestelt Ten grave, me een staci van Meer voglen, als ick schildren kan. Waer vint men vogel in een Rijck, Die mynen vogel zy gelijck? Toezang. O blinde Arabers, waert ghy wijs! Ghy hebt, voor een' geringen prijs, Den Phenix, 't puick van uw geslacht, Terstont gekregen in uw maght; Den rechten Phenix, die gewis Veel schooner dan uw vogel is; Een Phenix, dien de Haet en Nijdt Met sporen stoot, verpickt en bijt. Ghy voert dien onbekenden schat Naer Memphis, en naer Zonnestat, Door eene wolck van zant en stof: Daer zal men, in dat prachtigh hof, Wiens naeldepunt Godts hof beschiet, Zien, hoe de Nijl(6), de groote vliet, (Die leven uit zijn(7) pennen zuight) De kroon met zeven tacken buight Voor zyne Godtheit, voor zijn hooft, 't Welck aller wyzen glans verdooft. Daer zal hy sterven, droef beweent; Zijn dubbele afkomst(8), 't vroom gebeent (Met myrrhe en stercken balsemgeur Gebalsemt deur en weder deur, Geleit met een ontelbaer heir) Vervoeren droogh door stroom en meir; Opdat het ruste in 't eerlijck graf, Op 't lant, dat hem zijn vader gaf. Voetnoten: (1) Ofschoon 't ook bedekt bleef. (2) De zin is: laat ik niet genoodzaakt zijn, u of mij bij Kaïn te vergelijken. (3) Het is onzeker hoe het uitvalt. (4) Nog plezier heeft in Isaäc's ongeluk. (5) Arabië, sprekend voorgesteld. (6) Metonymisch voor: het volk van Egypte. (7) van de Phenix (Joseph). (8) Manasse en Ephraïm. RUBEN. De Madianen slaen, in d' ongelege vlecken, Hun leger. Och, hoe lang viel my dat langsaem trecken, De middaghzon, die uit het toppunt nu recht neêr Op 't hooft steeckt, gloeit als vier, en lijdt geen schaduw meer. Nu, hoop ick, rust dees hey beschut voor alle kommer. Elck wijckt de hitte, of slaept, gedeckt van koele lommer. 'k Verneem de broeders niet, noch mensch, noch menschgelijck, Waer ick mijn oogen draey. O Godt, der vromen wijck, Sterck Ruben, zegen hem, laet dezen toght gelucken; Dat hy zijn' broeder magh den muil des doots ontrucken Meet deze koorde. O Godt, neem Joseph in uw schut. Van blyschap springt mijn hart, in Godts naem, naer den put. Maer, Ruben, zie wel toe, en spreeck bedeest, en zachter. Doorsnuffel dit gewest: misschien schuilt yemant achter Dit kreupelbosch: zie toe. Hoe vrees ick voor gevaer. 'k Verneem 'er niets, Godt lof! 't Gaer wel, de baen is klaer. Daer hangt het touw wel vast. Laet schieten naer benenden. Op, Joseph, klim, 't is tijt. Hoe siddren al mijn leden. 'k En hoor geen stem. Wat raet? Of ick wat luider riep? Hy viel misschien in slaep van 't schreien, en 't is diep. Nu, broeder, klim, 't wort tijt. Zy moghten ons betrapen. Op, broeder, op, 't wort tijt. Godt hoede ons voor zulck slapen. Mijn broeder, broeder, hoor. Hy slaept zoo zwaer als loot. Mijn liefste broeder, hoor. Och, Joseph is al doot: Hy slaept den langen slaep: ick geef den moedt verloren: Want niemant slaept zoo vast, of most dat roepen hooren; En schreeuw ick hemelhoogh, mijn stem magh my verraên. Helaes, waer bergh ick my? Och, wat gaet Ruben aen? Ick heb dat kint verzuimt: het zat te lang gevangen. Wie weet, of niet vergif van padden of van slangen, Den jongen heb verstickt, in slijm en boozen stanck. Och, wroeght u 't hart niet? Ja, het moet mijn leven langk My wroegen. Zal ick gaen dien ouden man bedroeven Met zulck een leide mare? Ick wil van alles proeven, En daelen in dien kuil en gruwelijcken schoot; Op dat ick Jospeh visch, 't zy levendigh of doot. Mijn Godt, waer leit mijn broer? Mijn Godt, ick scheur mijn kleeren(1). Mijn Godt, waer dwaelt mijn broer? Komt, wolven, leeuwen, beeren, Spalckt op, spalckt op uw keel en vreesselijcken mont. Verslint den broeder vry, die eerst zijn' broer verslont. Verzaet u met dit lijf, in holen en speloncken. Drinckt Rubens bloet: hy heeft zijn broeders bloet gedroncken. Maer och, ghy dieren, och, ghy hoort niet eens naer my. De wildernissen zijn medoogener als wy: Zy sparen menschen: zy verschoonen zelf het leven Der menschen, die 't gediert den naem van dieren geven, En die zelfs dieren zijn, En tigers in den aert. Komt, broeders, dempt den put: ick ben de zon niet waert. De zon magh zulck een' vloeck noch ondier niet beschynen. Het gras en loof verdort, de blyde bloemen quynen, Waer ick mijn' adem hael: of legh ick in den kuil? Of heeft een luipert my gegrepen in zijn' muil? O tiger, bijt niet toe: ick ben niet waert te sterven, Noch tot een graf uw' buick, uw ingewanden t' erven. Waer ben ick? Schijnt de zon? Of schijnt de bleecke maen? Nu sterf. Neen, sterf noch niet: ghy moet noch dwaelen gaen, Gaen zien, waer Joseph dwael, waer Joseph zy gebleven: Of zyliên hem of Cham en Amor brogh om 't leven(2). 't Hebreeusch geslacht heeft toch hun' haet met recht verdient, En naulix, in al 't lant, een eenigh mensch te vrient. Wat toef ick hier? 't Is tijdt. Ick moet naer boven steigeren. O zon, ghy deist met recht, en schijnt my 't licht te weigeren. Ja, weiger my uw' glans: ker van my 't heiligh licht, Eer ick uw zuiverheit bevleck met mijn gezicht. Mijn oogen schemeren: ick tast gelijck de blinden. Nu, Ruben, sla dat op, of ghy den wegh kost vinden. Och, broeders, hebtghe u oock, na mijn vertreck, bedocht, Hem uit den put gehaelt, en stil om hals gebroght? SIMEON. JUDAS. SIMEON. Al dier genoegh verkocht, hier zal geen haen na kraeien. JUDAS. Indien 't gelucken wil, dat wy den huisvooght paeien. SIMEON. Vertrouw dat Levi toe: hy is doortrapt en kloeck. JUDAS. De logen hoeft veel schijns: zy lijdt geen onderzoek SIMEON. Men spreecke uit eenen mont, zoo zat het elck gelooven. JUDAS. Behalven een, die 't ziet, het alziende oogh, daer boven. SIMEON. Die zeit het niemant voort. God zwijght, indien ghy zwijght. JUDAS. Van binnen zit 'er een, die het gemoedt betijght. SIMEON. Hier is geen bloet gestort, hoe zou 't gemoedt ons wroegen? JUDAS. 't Verkoopen van zijn bloet baert smart en ongenoegen. SIMEON. Hy wert voor slaef verkocht, die ons voor slaven scheldt. JUDAS. Wy stonden onder hem noch onder zijn gewelt. SIMEON. Te grooter dwaesheit was 't, van heerschappy te droomen. JUDAS. 't Is bloode suffers werck, voor yemants droom te schroomen. SIMEON. Zijn 't suffers, die den slagh van verre komen zien? JUDAS. 't Is hachelijck te raên, wat namaels zal geschien. SIMEON. Het allerzekerste is 't gevreesde quaet te keeren. JUDAS. Ervarenheit en tijdt den mensch veel dingen leeren. SIMEON. 't Is wel geleert, wanneer men 't juck hebbe aen den hals. JUDAS. Zegh wat van droomen na: nu ziet ghy 't, zy zijn valsch. SIMEON. Danck hebbe ons wackerheit, die 't schut daervoor kon schieten. JUDAS. Leedt vader slechs geen last, het zou my min verdrieten. SIMEON. Dat 's voor een dagh of tien: het slimste is in 't begin. JUDAS. Die jongen stont te diep geprent in vaders zin. SIMEON. Dat bleeck maer al te klaer, dat heeft den knecht bedurven. JUDAS. Hy heeft het tegens ons, wy tegens Godt verkurven. SIMEON. Wat scheelt het, hoe men leef, het zy als knecht of heer? JUDAS. Treck Josephs schoenen aen, en roep den jongen weêr(3), SIMEON. De jongsten allerlichst tot dat gebit gewennen. JUDAS. Men leert met ongemack aldus den breidel kennen. SIMEON. En oock zijn eige kracht: zoo gaet men aen de hant(4). JUDAS. Zoo wijdt van vaders huis, en in een ander lant. SIMEON. Hy kon met rust en vrede in vaders huis niet duuren. JUDAS. Men had hem best bestelt by yemant van ons buuren. SIMEON. Het maeghschap buurt van veer veel beter dan naby. JUDAS. Een yeder had zijn huis en zijn verkeering vry. SIMEON. Die dartle droomer reet zijn' vader op de schouders. JUDAS. Is ' vreemt? Het hart van 't kint heeft treck tot huis en ouders. SIMEON. Hy hou dien treck, en blijf veel mylen van den haert. JUDAS. Zoo dit verkoopen niet veel mylen onrust baert. SIMEON. d' Onnoosle Benjamin magh nu den ouden streelen. JUDAS. Dees wonde in d' oude borst wil traegh of nimmer heelen. SIMEON. Of hy met Joseph speele, of Benjamin, dat 's een. JUDAS. Zyn' broêr gelijck, als uit zijn aengezicht gesneên. SIMEON. Hy zy hem ongelijck in aert, natuur en zeden. JUDAS. Onwetend heeft dat wicht een groot verlies geleden. SIMEON. Het groeie in deughden op, en vrees geen ongelijck. JUDAS. Zijn volle broeder was hem d' allerwiste wijck. SIMEON. Hy vint noch heuls genoegh aen zoo veel trouwe broeders. JUDAS. Uit eenen vader wel, maer uit verscheide moeders. SIMEON. Wel Judas, wie komt hier? Ick hoor een droeve stem. JUDAS. Dat 's Ruben. Och, hy komt, en drie paer broêrs met hem. Wat raet? Nu vrees ick 't al, oock zelfs ons stomme kudden. SIMEON. Het schijnt, hy heeft berouw, en komt zijn' krop uitschudden. RUBEN. SIMEON. JUDAS. RUBEN. Och broeders, spreeckt toch: leeft het kint, of is het heen? Ten minste toont my 't lijck, opdat ick 't noch beween, En weenende verzacht het snerpen van den rouwe. Gunt Ruben dezen troost, dat hy het kint aenschouwe, 't Zy levendigh of doot. De doot versmoor den haet: Het lijck blijve onbenijt. Of heeft die spruit den smaet Des doots noch niet bezuurt, waer is zy dan gevaeren? Ontziet men my dit stuck, zoo 't leit, noch t' openbaeren? Och, broeders, spreeckt recht uit, en helpt my uit den dut. Och, zeght, waer Joseph bleef. SIMEON. Hy droomt vast in den put. RUBEN. 'k Heb overal gezocht, maer nergens hem gevonden. SIMEON. Hebt ghy uw handen zelf dan aen den knecht geschonden? RUBEN. 'k Vernam den jongen niet in dien vervloeckten kuil. SIMEON. Zyt ghy daer in gedaelt? RUBEN. Ghy ziet, ick ben noch vuil. SIMEON. Zoo leght ghy toe, om al den handel te bederven. RUBEN. 'k Verhoopte, 't kint noch eens te troosten voor zijn sterven. SIMEON. Zegh liever: heimelijck te redden in den noodt. RUBEN. Och, toont my Joseph toch, 't zy levendigh of doot. SIMEON. Verraeder van uw broêrs, dat zou u 't leven gelden. RUBEN. Het gelde oock wat het wil, men moet my Joseph melden. SIMEON. Alwie van Joseph rept, zal Josephs gangen gaen. RUBEN. Het ga zoo 't wil. Dit komt op d' eerstgeboren aen. SIMEON. Ghy hebt zijn doot bestemt. Waer toe dit ydel kermen? RUBEN. Ick stemde tot den put, om 't leven te beschermen. SIMEON. Beschermer van uw broêr, nu schijnt ghy bijster vroom. RUBEN. Och, broeders, spreeckt rechtuit, en helpt my uit den droom. JUDAS. Nu, Ruben, zijt gerust: ick zweer, hy is in 't leven. RUBEN. Leeft Joseph? God zy lof. Waer is dan 't kint gebleven? JUDAS. Getroost u, dat hy leef, met eens genoegh gezeit RUBEN. Zal ick my troosten, geef kort en klaar bescheit. JUDAS. 'k Verkocht hem Ismaël, om twintig zilverlingen. RUBEN. O bloedgelt, zoo vervloeckt als handen oit ontfingen. Rampzalige, wat vloeck heeft u zoo veer gebroght? Uw' vromen broêr voor slaef erfvyanden verkocht, En wilden, die, om roof, een roovers oorlogh voeren? Maer 'k zey best tammen: want zy vangen en beloeren Uitheemschen; wy ons bloet en huisgenoot en maegh: Op dat heel Syriën en yeder een gewaegh Van zulck een koopmanschap, indien 't kome uit te breecken. De wijde werelt, die zoo loflijck weet te spreecken Van onzer vaderen godvruchtigheit, wil haest Dit gruwlijck schellemstuck der zonen al verbaest Vervloecken; als de druck des jongens hart doorsnyde, Wanneer hy Hebron laet aen zyne slincke zijde, In 't reizen, langs die droeve en harde slaefsche baen, En koom zijn aengezicht naer vaders huis te slaen. Och, Ruben, vlie, en koom niet onder vaders oogen Dat ghy zijn tranen ziet: maer niemant zalze droogen, Als d' afgeleefde, dorre en aengevochten man, Die tyding hoorende, van druck niet schreien kan. Och, vaders vloeck wil my eerst springen voor de schenen. Zal hy ons wreetheit of zijn slavernij bestenen, Of alle beide, en welck van bey dan allereerst? Wie naeckt hem allerdichtst? Wie houdt zich allerveerst? Och, Judas, kon ick u een' broedermoort vertrouwen? Waer zal ick heen? O wrock, wat quaet hebt ghy gebrouwen! SIMEON. Heeft Judas in uw oogh zoo grootelijk misdaen? Ghy zelf hebt tot dien put om beters wil geraên. En hy tot dezen koop. Het wulpsche bloet moet leeren. RUBEN. Och, Rachels zoon, ô vrucht van dat godtvruchtigh bedt, Eens in den put gedaelt, en eens op prijs gezet, Op eenen zelven dagh, van zoo veel broedren t' samen; Waer bergh ick 't hooft van schaemte? Ick moet my eeuwigh schamen. JUDAS. Mijn broeders, houdt gemack: hier wil al 't lant af waegen. Hoe stil ick dit gevecht? Om Godt wil, zwijght toch stil. SIMEON. Die 't al wil zeggen, hoor dat hy niet hooren wil. JUDAS. Dit veldtkrackeel zou licht 't verborgen stuck ontdecken. RUBEN. Ik ty naer d' Arabiers, die in de naeste vlecken Zich neerslaen: mogelijck verlos ick Joseph weêr. SIMEON. Bloedschender, hou uw rust, of anderszins, ick zweer...... RUBEN. Waer ben ick? onder broêrs of broedermoordenaeren? JUDAS. Ick bidde u, Ruben, rust, en laet dit schelden vaeren. RUBEN. Ick heb mijn broêr belooft te troosten: laet my gaen. JUDAS. Hy riep u by uw' naem, en zagh vast stêwaert aen. RUBEN. O Jospeh, zaeght ghy noch naer Ruben, om t' ontvlieden? JUDAS. Ick kon niet dencken, wat dat roepen wou bedieden. RUBEN. Hy bouwde te vergeefs op Rubens looze trouw.(5) JUDAS. Mijn waerde broeder, rust, en maetigh uwen rouw, En schick u naer den tijdt: ghy ziet, hoe 't staet geschoren. Ick geef den moedt, zoo langh hy leeft, noch niet verloren. De jonge slyte een wijl zijn jeught in slaverny. Een slaef raeckt licht door 't een of 't ander middel vry: Indien hy 't juck ontloope, en eens te lande uit raecke, Of treffe een goede luim, dat hem de meester slaecke: En menigh slaef, gezet in heerelijck bewint, Verdoofde zelf 't geluck van 't welgeboren kint. Wie weet, waer Josephs heil en welvaert zy gelegen! Het hangt veel aen 't geluck: dies zet u hier niet tegen, Noch wick het niet te zwaer, dat beter kan beslaen. Het radt draeit wonderlijck. Maer Levi komt hier aen. LEVI. RUBEN. JUDAS. LEVI. Ick heb een' bock geslacht, om 't stuck een verf te geven. Nu met dit lauewe bloet dien rock met kunst bewreven. En hier en daer besprengt, en dan door 't stof gesleurt, En met hant en tant gereten en gescheurt, Gelijck of eenigh wildt den jongen had verbeten. RUBEN. Wat zie ick? Josephs rock? LEVI. Nu, niet te luidt gekreten. RUBEN. Och Levi, gun my, dat ick mijn verlangen blusch, Dien lieven rock omhelze, en noch voor 't leste eens kus; Nadien my Jospehs mont noch aenschijn magh gebeuren. JUDAS. Nu, broeder, geef hem 't kleet, en vry zijn zadt van treuren.(6) RUBEN. O pluim, waer in het duifken stack, 't Welck wreede havicken vervoerden, Terwijl het my aen hart ontbrack, En Haet en Nijt hus aes beloerden. O rock, ô vaderlijck geschenck, U zal ick nacht en dagh omarmen, Als 't hart in droeve tranen drenck. U zal ick in mijn bed verwarmen. 'k Zal, afgezucht door al 't geklagh, Met u al mymerende spreecken, Gelijck of Joseph by my lagh: En t' elckens, als mijn oogen leken, Zal ick haer wisschen met uw wol. O wol, ô vacht,die 't lam bedeckte, Het welck ick blaten hoorde in 't hol, Dat zyne onnoosle traenen leckte, Dat op zijn blaeten antwoort gaf, Toen Godt en alle harders zwegen. Och, Ruben, ghy verdient een straf, Die 't grootste schelmstuck op kan wegen. "t Onschuldigh kint hebt ghy verdaen, En in dien jammerpoel gestooten. Dien ouden man gingt ghy verraên, En van zijn beste pant ontblooten. O heiligh, ô onschuldigh kleet! Men recke en pynige al mijn leden. Geen slagh van sterven zy te wreet Voor my, een ondier zonder reden. Och, vader, Ruben is dat wildt, Van 't welck uw Joseph wert verslonden. Hy heeft uw hartebloet gespilt. Uw eige zonen zijn de honden, Die 't hart, in 't wilde, woeste veldt, Vervolghden met hun bitse becken. Geloof niet wat men u vertelt, Hoe wy 't verbloemen of bedecken. Onnoozel kleet, onnoosle rock! Och, wat al jammer broet een wrock! LEVI. Geef hier dat kleet: ick zal 't bekladden, stuckwijs boorden. Besprengkelen met kunst. JUDAS. Nu, geef het zonder woorden. LEVI. Dit bloet verstreck schoon root, mijn vinger een penseel. Zoo tart ick zelf natuur, en 't geestighste panneel. Hier moet ick 't sprengkelen, daer dick, daer dunner smetten; Hier scheuren, sleepen; daer mijn scherpe tanden zetten; Zoo slingeren door 't slijck, en trappen 't met den voet; Zoo 't zant vermengelen en slijck door een en 't bloet. Wien zou men met dien rock aldus in slaep niet wiegen? RUBEN. Eerst broedermoorden, dan den vader noch bedriegen. Welck een afgrijslijckheit! Ontzien wy schant noch straf? Och, eerst onschuldigh kleet, nu lijckkleet, over graf En lijck des ouden mans, ghy wort nu mede schuldigh, Ja, schuldiger dan wy. JUDAS. Nu, broeder, zijt geduldigh. LEVI. Indien ghy zwijght, als wy, men kan niet quaets vermoên. RUBEN. Wat al blancketsel heeft een schellemstuck van doen? Men hoeft veel logens, om een logen te bewimpelen. Bedriegers, gaet, bedrieg de harsselooze simpelen, En kleene kinders, maer geen' man, die harssens heeft. 't Verraet ons al wat leeft, en al wat niet en leeft. De putgalm baeuwt ons na. De heggen krygen tongen, De nesten ooren. Hoort, hoe piepen oude en jongen. Het veldt heeft oogen. Het geboomte slaet dit ga. LEVI. Ghy zorght en vreest te vroegh. RUBEN. Te vroegh niet, maer te spa. Men paeit zoo licht geen' man, die pit heeft achter d' ooren. Dat mooght ghy zien, wanneer men 't schelmstuck maer zal sporen; De broeders, hooft voor hooft, bezonder onder vraegh; Op uw gebaeren let; hoe zich een yeder draegh; Doorsnuffle plaets en tijdt; bespiede, of wy verschelen. Het moorden is geen kunst, maer kunst een' moort te heelen, Uit eenen mont gelijck te stemmen overeen. Oock kan men bockenbloet van 's menschen onderscheên, Door reuck, of kleur, of smaeck, en wat wy nu niet droomen: Of oock het kint de rock van yemant zy ontnomen; Of eenigh wildt ontrent die wildernissen waert. Ick raes van ongedult. LEVI. Het kleet is nu geklaert. Koom, Judas, lang my 't geldt. RUBEN. O schrickelijcke dingen! LEVI. Ick tel 'r twintigh, dat 's voor elck twee zilverlingen. Daer, broeders, elck een paer. RUBEN. Wat zie ick(7) met gedult? LEVI. Nu, Ruben, neem uw deel: het zilver heeft geen schult. JUDAS. Nu, Ruben, neem het gelt. RUBEN. Zou ick mijn handen schenden Aen dat vervloeckte geldt? LEVI. Hoe zal dit spel noch enden? Hou vast: aenvaert uw deel. Wy deelen in 't gelijck. RUBEN. O bloedtgelt, het zy veer, dat ick noch winning strijck Uit broederlijck verlies: geen geldt zal my bevlecken. LEVI. Zie toe, en wacht u wel 't verborgen stuck t' ontdecken Met dees beteuterheit: ghy zijt 'er mede aen vast; Dies draegh, als billijck is, met ons gelijcken last. RUBEN. Hy draege alleen dien last, die raet gaf tot verkoopen. LEVI. Ghy doemde hem ten put: hebt ghy u niet verloopen? RUBEN. Helaes! om beters wil. LEVI. 't Zy put, 't zy koop, tast aen. Wy zijn al even schoon: elck heeft zijn best gedaen. RUBEN. Mijn handen sidderen, Waer toe worde ick gedrongen? Och, moortgelt, och ghy maeckt my schuldig aen dien jongen, Mijn' broer. LEVI. Een' halven broêr, en slechs van vaders zy. Gebroeders, zet u hier, op eene lange ry, En reick my elck uw hant, dat niemants mont zal roeren Noch reppen van dit werk, maer helpen 't voort volvoeren, Op halsstraf, wie zich hier een stip te buiten ga. Zoo onderworp ick my der broedren ongena. Nu, lang my elck de hant. JUDAS. Nu, Ruben, zonder suffen, Tast toe. LEVI. Lang hier de hant. RUBEN. Hoe laet ick my verbluffen! LEVI. Zoo krijght de handel klem. Voor 't uiterste besluit, Met maght naer Mambre toe, een knaep en 't kleet vooruit, Wy achter aen. De knaep magh tegens vader zeggen: „Wij vonden dezen rock, geslingert in de heggen, Op 't wilde, woeste velt, zoo bloedigh en beslijckt. Is 't Josephs rock, of niet? Bezie, wat dit gelijckt." Dat zien zal hem terstont van hart en zin berooven, En 's droomers liefde doen het ongeluck gelooven. Houdt ghy u in 't begin zoo koel, zoo droogh als ick. Dan steent en trapt den vloer, tot dat men hem verquick. Oocl groot vaêr en 't gezin zoo geestich te belezen, Dat elck haest roepen zal, verwondert in zijn' geest: „Hoe stil is 't huis, als was 'er Joseph noit geweest!" Nu, Ruben, zijt gerust: ick wil vrypostigh voorgaen. Was 't anders, Joseph zou met uw geboorterecht doorgaen. Komt, volght my algelijck, en spreeckt uit eenen mont. Dat gelt naer Hebron toe. RUBEN. Gaet voor: ick volgh terstont. RUBEN. Mijn Godt, ick schrick. Och, wat een huis wil ginder leggen,(8) Wanneer die logenbo den vader aen koom zeggen, Hoe 't kleet gevonden zy op 't veldt, en toon hem dat, Gescheurt, gesleurt, gesleept, van stof en bloed bekladt. Met wat voor ooren zal hy 't hooren? Hoe zich houwen? Met wat voor oogen 's kints bebloeden rock aenschouwen? My dunckt, ick zie, met wat een jammerlijck gestalt Hy d' armen smijt van een, en achterover valt, Met zynen blooten kop; al 't aengezicht geschapen Natuurlijck als een lijck: de maeghden, kinders, knapen, Ons vrouwen, moeders, en 't geheele huisgezin Toeschietn op 't misbaer: den kleenen Benjamin, Aen zyne voeten staende, op 't schreien van de moeders, Beschreien onbewust 't verlies zijns trouwen broeders. Ja, schrey vry, arrem kint, want ghy verliest wel 't meest. Hy riep op 't lest om u, met een' beangsten geest. Zin blinde grootvaêr komt al bevende, op dat schreien, De huisdeure uit, en laet zich onder d' oxels leien, Met kommelijcken gang. O styve, stramme stock, O blindeman, bedanck uw blintheit: want de rock Des allerzoetsten neefs kan u geen droefheit baeren; Maer hou de hant van 't kleet. O schors van hondert jaeren En seventigh min drie, waert ghy zoo doof als blint, Of slecht van ouderdom, als 't jongstgeboren kint, Zoo zoudt ghy tandeloos dat leedt niet moeten kaeuwen. Mijn broêrs, niet meer mijn broêrs, hoe zie ick zonder flaeuwen Den vaders zwymen? Hoe kan Ruben 's harten gront Bedencken, dat 'er niet een woort berste uit zijn' mont? Wy moorders staen beducht, waer vader zy gebleven, En Levi druckt mijn hant:„Zwijgh stil, of 't geldt u 't leven." Zoo blaest hy my in 't oor. Was ick een zoutpylaer, Zoo stom gelijck moey Lots, zoo liep ghy geen gevaer, Dat Ruben 't melden zou met wencken of met woorden. Ghy broederslagers dwingt my meê tot vadermoorden. Zo morre ick binnens monts, half doot van schrick en schroomt, En word terwijl gewaer, hoe vader weêr bekoomt, Als uit een' naeren droom: hoe op die dorre wangen Van wederzyde een traen blijft aen de rimpels hangen. Hy scheurt in 't endt zijn kleet, zijn borst, zijn baert, zijn hair, Als een kranckzinnigh mensch, en huilt met groot misbaer: „Dit 's Josephs eigen rock: het wildt heeft hem verbeten; Een ongenadigh dier mijn' troost, mijn hart gegeten. Och, vrouwen, laet my gaen. Och, kinders, laet my los. Gaet, roept een winterbeer en tiger uit het bosch, Dat zy den vader oock, gelijck den zoon, verslinden. Wegh, troost van kinderen, van vrouwen, maegen, vrinden. Mijn zoon, wat tiger draeght u in zijn ingewant? Op, vader, zoeck uw kint: gegraef het met uw hant. Ghy vint misschien in 't wout, in woeste wildernissen, Een lit; zoo zult ghy niet den heelen Joseph missen. Ja, vond ick voet of hant, of hooft of been, of yet, Tot troost in mynen rouw! Nu heb ick anders niet Dan 't kleet, met bloet besprenght. Ick kus die roode smette, Dees reten van den rock, daer 't wildt den tant in zette. Och, had een heete koorts dat jeughdigh vier geblust In d' oogen, ick die zelf geloken en gekust, En 't stervende aengezicht met tranen overgoten, En na den dootsnick noch dien bleecken mont gesloten; 't Had my aen troost, noch u aen uitvaert niet gefaelt. 'k Zou denken: 't kint heeft zijn natuurschult vroegh betaelt. Of zoo ghy sneuvelen most, noch liefst door menschenhanden, Dan op het eenzaem veldt, door leeuws- of luipaerts tanden: Want 's menschen hart altijt tot zijns gelijcken treckt. Uw vyant had noch 't lijck met aerde wat bedeckt, Of yemant, langs den wegh, den doode noch begraven, En 't lecker aes misgunt de kraeien en de raven. O ramp, voltoit ghy zoo in 't endt en 't rampzaligh jaer! Waer laet ick my van rouw? Waer wort mijn geest gedreven? O hondert zeven jaer, wat stapelt ghy op een? 'k Heb in mijn jeught verdriet en dienstbaerheit geleên; Mijn broeders wrock bezuurt; veel jaeren moeten zwerven; Maer 't leste valt my 't zwaerste. Ick ga met Joseph sterven. Gaet, kinders, graeft een graf: mijn beenen worden stijf." Zoo, dunckt my, dat hy kermt, en gordt een' zack om 't lijf, En jammert nacht en dagh; het zy de zon in 't oosten Verryze, of daele in 't west: geen mensch kan vader troosten. Och, d' ouders teelen 't kint, en maecken 't groot met smart: Het kleene treet op 't kleet: de groote treên op 't hart.(9) Voetnoten: (1) Een uiting van rouw. (2) Of zij hem om het leven brachten of de Kanaänieten of de Amorieten. (3) Te lezen als: Als dat uw mening is, neem dan de plaats van Joseph in. (4) Zo wordt men geleid en leert men op eigen benen te staan. (5) Op de trouweloze Ruben. (6) Laat hem zijn van droefheid overladen gemoed uiten. (7) Moet ik aanzien. (8) Lees dit als: wat zal daar iets te doen zijn! (9) „De twee slotregels zijn zo waar, zo aandoenlijk, zo uit het hart gegrepen, dat zij met hun beide een geheel treurspel vormen. Een vader alleen kon ze schrijven; - een ongelukkige vader alleen - zoals de verhouding van Vondel ten opzichte van zijn zoon - ze oprecht voelt."