Behlul Beqaj


Për çdo njeri, pak a shumë të kuptueshëm, në lidhje me atë nëse çështja e Kosovës duhet të zgjidhet me paqe apo luftë, nuk do të duhej të kishte kurrëfarë dileme. Njerëzit e kuptueshëm do të përcaktoheshin për paqe. Mirëpo, fakti se njëmbëdhjetë vite te sundimit të regjimit të Milosheviqit dhe gati se aq vite të rezistencës së shqiptarëve, të mbledhur rreth politikës së Rugovës, që nuk dha kurrëfarë rezultati të dukshëm, e zhvleftëson çdo gjykim. Përkundrazi, represioni intensiv sistematik i regjimit të Milosheviqit dhe mungesa aboslute e rezultateve konkrete të politikës paqesore të shqiptarëve, shtyri numrin e madh të përkrahësëve të mënyrës paqesore të zgjidhjes së çështjes së Kosovës, që të tërhiqen pranë simpative të cilat rriten gjithnjë e më shumë ndaj forcave të pasqyruara në Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës. Politika paqesore e deritanishme e shqiptarëve, përjeton dështim absolut. Nuk u implementua as e vetmja marrëveshje e nënshkruar rreth normalizimit të shkollimit (shtator 1996), ndërkohë që për statusin politik të Kosovës, as që flitet. Por, regjimi i cili deshi të pacifizojë Kosovën, me intensitetin dhe represionin e tmerrshëm shumëvjeçar, e tejkaloi pikën kritike. Por, ka mjaft indikatorë që drejtojnë në konkludimin se regjimi - me qëllim që të ruaj paqen e rrejshme, lën bindjen se e kontrollon gjendjen në Kosovë, kinse për shkak të serbëve të Kosovës - është i gatshëm edhe për luftë. Në anën tjetër, deri në paraqitjen e UÇK-së, shqiptarët jetuan në lajthimin se vetëm me fuqinë e argumenteve, do të realizojnë vetvendosjen politike. Mirëpo, përveç dhunës së shumëllojshme sistematike, regjimi nuk ia arriti të pacifizojë Kosovën, përderisa, shqiptarët me argumentet e tyre të pakontestueshme politike, juridike, historike, etnike, ekonomike dhe demografike nuk e realizuan pavarësinë e Kosovës. Politika shumëvjeçare e status quo-së, shkaktoi, dhe në mënyrë të shumëfishtë, ashpërësoi rrethanat si dhe situatën e sigurisë në Kosovë. Është fakt se në lidhje me Kosovën, konkretisht nuk është ndryshuar asgjë. Fatkeqësisht, veprimi uniform i regjimit serb si dhe, për rrethanat aktuale të brendshme dhe ndërkombëtare, politika joreale dhe joproduktive e veprimtarëve shqiptarë, e sjellin Kosovën në situatë e cila nuk ka alternativë.
Së dyti, politika paqesore është e rrezikuar edhe për shkak të faktit se regjimi, e sidomos opozita, e ndonjëherë edhe disa faktorë ndërkombëtarë, nuk ia arritën të bindin palën e rrezikuar shqiptare që me anë të pjesmarrjes në zgjedhjet shumëpartiake, të ndihmojë të ashtuquajturin demokratizim të Serbisë, në mënyrë që opozita të vie në krye të shtetit, edhe nëse kjo gjatë tërë kohës ka qenë bashkëvepruese në politikën antishqiptare. Shqiptarët nuk e pranuan një skenar të tillë, sepse e dijnë se se ata nuk ftohen në zgjedhje si partner i barabartë politik i cili vet do ta thurrë fatin e vet, por se si mjet që do të ndikonte në ndërrimin e regjimit. Do të thotë, ata nuk ftohen që të marrin pjesë në zgjedhje për arsye se respektohet e drejta e tyre për vetvendosje, apo për arsye se dëshirohet (kon)federalizimi i sipërfaqes jugosllave, por për arsye se shqiptarët do të shfrytëzohen vetëm si makinë zgjedhore, për ndryshimin e marrëdhënieve politike në Serbi. Mirëpo, në këtë rast, shqiptarët i kanë krejtësisht të qarta disa gjëra të cilat nuk janë të qarta për shumë të tjerë. Për regjimin dhe opozitën, kontrolli mbi Kosovën ka përparësi më të madhe nga çfarëdo demokratizimi të Serbisë, prandaj ata tentojnë edhe më tej që t'i operacionalizojnë zgjedhjet e tyre shumëpartiake të cilat do të duhej të mbahen më 22 mars të këtij viti, kur shqiptarët formalisht hyjnë në udhëkryqin e ri të rrezikshëm - të vazhdohet me politikë paqesore, apo të niset me një mënyrë më të rrezikshme. Nëse gjykojmë sipas disponimit aktual psikologjik, me siguri se do të mbizotërojë varianti i dytë.
Ngushtimi i sipërfaqes politike
Sipas indikatorëve të shumënumërt e të pakontestueshëm, të cilët kanë të bëjnë me gjendjen e të drejtave dhe lirive të njeriut në Kosovë, mund të vihet në konkludim se sipërfaqja politike e zgjidhjes së çështjes së Kosovës, po ngushtohet në mënyrë alarmuese, ndërkohë që kulminacioni do të arrihet me siguri brenda muajve të ardhshëm. Ngjarjet e fundit në Drenicë dhe rrethinë, vetëm vërtetojnë seriozitetin dhe dramatizmin e situatës, të trashëguar më herët. Sot, Kosova është rajon i vetëm evropian ku në mënyrë sistematike shkilen të drejtat dhe liritë e njeriut. Në këtë kontekst, në një raport të vitit 1993 që u botua në SHBA, theksohet se në asnjë vend të Evropës nuk ka patur numër aq të madh të proceseve politike dhe të dënuarëve politik, në raport me numrin e banorëve, sa ka patur në Kosovë. Përderisa, sipas një studimi të këtushëm, në periudhën prej 1981 deri më 1990, janë ndjekur penalisht dhe janë dënuar 3.340 shqiptarë për shkak të veprave penale. Dënimi mesatar për këto vepra ka qenë shtatë vjet dhe dy muaj heqje lirie. Nëse kjo shuëmzohet me numrin e të dënuarëve, doli rezultati se janë shqiptuar rreth 23.400 vjet burg. Përpos kësaj, rreth 10.000 shqiptarë u dënuan për të ashtuquajturat vepra penale të kundëvajtjes. U shqiptuan rreth 1.000 vjet heqje lirie, kështu që së bashku me veprat penale politike, u dhanë rreth 25.000 vjet heqje lirie për shqiptarë, kryesisht të rinj, apo rreth 250 shekuj burg! Sa është tejkaluar vija e kuqe, shihet edhe nga shënimet zyrtare të Këshillit për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njeriut në Kosovë. Në të vërtetë, nga viti 1981 e deri më sot, u vranë 223 shqiptarë, ndërkaq vetëm brenda tre vjetëve të fundit u rrahën 22.070 vetë. Të gjitha këto shkaktuan ndryshimin e metodave të rezistencës së shqiptarëve, për çfarë Këshilli i Evropës, në rezolutën e tij të miratuar në fund të muajit janar thekson se "Parlamenti është kundër represionit shtetëror serb ndaj bashkësisë etnike të shqiptarëve në Kosovë, gjë që edhe shkaktoi paraqitjen e rezistencës së armatosur në Kosovë".
Megjithatë, kthesën më e rëndësishme në vetdijen e shqiptarëve, e bëri paraqitja e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. UÇK-ja nuk është e rëndësishme vetëm për arsyen se morri përgjegjësinë mbi vete për gati se të gjitha aksionet e kryera brenda dy viteve të fundit, por edhe për arsye se fitoi simpatinë në shtresa më të gjëra, gjë që u pa edhe në varrimin e arsimtarit të vrarë, Halit Geci në fshatin Llaushë te Skenderaji, kur masa prej përafërsisht 20.000 shqiptarëve, në paraqitjen e parë publike të tre anëtarëve të UÇK-së, në mënyrë frenetike u skandoi këtyre të treve. Edhe në anketën e fundit në mes të studentëve të Universitetit të Prishtinës, u arritën rezultatet sipas të cilave thekoshet se besimi më i madh i studentëve në lidhje me realizimin e qëllimeve politike, qëndron m'u në UÇK, gjë që i jep kuptim dhe dinamikë krejt tjetër, konfiguracionit politik të Kosovës. Shikuar realisht, që sot nuk janë të rralla mendimet e subjekteve të rëndësishëm të cilët pohojnë se kurrëfarë marrëveshje rreth statusit politik të Kosovës nuk mund të realizohet pa pëlqim (madje të heshtur) të UÇK, përkatësisht se roli dhe rëndësia e UÇK-së do të varet nga ajo se sa do t'i kovenojë vullnetit politik të shqiptarëve, statusi politik i Kosovës. Nëse statusi politik i Kosovës është në kundërshtim me vullnetin e shprehur të shqiptarëve, nuk përjashtohet mundësia që UÇK-ja të shndërrohet në stozher për realizimin e pavarësisë së Republikës së Kosovës. Kjo do të hapte faqen e re, aspak të mirë, të marrëdhënieve në mes të shqiptarëve dhe serbëve.
Si t'i iket luftës
Dalja nga gjendja e tashme e paraluftës, mund të gjindet vetëm në rast se përfaqësuesit legjitim të të dy palëve, me praninë e faktorit ndërkombëtar, e operacionalizojnë marrëveshjen mbi shkollimin dhe menjëherë i fillojnë bisedimet rreth zgjidhjes së statusit politik të Kosovës, duke u bazuar në iniciativën frengo-gjermane. Kosova është çështje ndërkombëtare - si hisotike ashtu edhe par exelance - e këtë gjykim e bën edhe më të bazuar, pamundësia e deritanishme shumëvjeçare që regjimi serb të zgjidhë situatën në Kosovë. Përkundrazi, vet fakti se situata në vend, erdhi deri te kufinjtë e vlimit të kësaj çështjeje, e jep dimensionin ndërkombëtar. Më në fund, nuk mundet pushteti serb të zgjidhë statusin e serbëve jashtë Serbisë (Kroacia, BeH) me pjesmarrjen e faktorit ndërkombëtar, përderisa statusi i shqiptarëve, përkëtësisht i Kosovës - të bëhet pa këtë pjesmarrje. Pa ndihmën dhe angazhimin direkt të faktorit ndërkombëtar, e duke u bazuar në iniciativen frengo-gjermane, në Kosovë do të krijoheshin gradualisht kushtet për dalje paqesore e politike të Kosovës nga jurisdiksioni i Serbisë. Shqiptarët kuptojnë se te faktori ndërkombëtar është gjithnjë i më e qartë përcaktimi që zgjidhja e pozitës së Kosovës duhet të kërkohët jashtë sundimit të Serbisë ndaj Kosovës, mirëpo në kuadër të sipërfaqes politike e gjeografike të Jugosllavisë së mbetur. Me formimin e infrakstrukturës së përshtatshme politike e demokratike, do të sigurohej trajtimi i barabartë i Kosovës në ndonjë bashkësi të re, të ndryshme nga kjo e tanishme, edhe nëse deri më tani asnjëra palë nuk ka treguar kurërfarë gadishmërie për kompromis. Prandaj, gjithsesi do të ketë vërejtje edhe me rastin e inciativës frengo-gjermane, por shpresojmë se kompromisi i të dyja palëve nuk do të përjetohet si dështim. Për këtë arsye, shqiptarët edhe më tej nuk kuptojnë se e drejta e tyre ka vetëm përparësi relative, ndërkohë që forca ushtarake edhe më tej është në anën e Serbisë, ndërkaq regjimi aktual i Serbisë, për arsye se nuk mundet të jetojë përherë në lajthitje se me represion do të pacifizojë Kosovën, m'u ngjarjet më dramatike në Drenicë dëshmojnë se gabimisht ka definuar interesin serb në Kosovë. Si pasojë e klimës së Drenicës, nuk përjashtohet as mundësia që politika aktuale paqesore e shqiptarëve, të dalë para rrymës çlirimtare e cila është gjithnjë e më aktale dhe e rëndësishme, pavarësisht nga ajo se kryetari Rugova, edhe më tej nuk ka alternativë adekuate, mirëpo autoriteti i tij i cili deri dje ishte i pakontestueshëm, pas të gjithave që kanë ndodhur, është luhatur në mënyrën më serioze. Prandaj, të gjithë liderët tjerë dinamik shqiptarë, të cilët dijnë se si konkretish t'i lëvizin gjërat, mund të marrin rolin udhëheqës, sepse dallimi në mes të Rugovës dhe të tjerëve, sot është krejtësisht i vogël. Aq më parë, nëse rryma më radikale e lëvizjes shqiptare do të ishte shkak që iniciativën frengo-gjermane, përkatësisht statusin special, të kuptojë si angazhim i Bashkësisë ndërkombëtare me qëllim të integrimit të lirë të Ksoovës në kuadër të shtetit serb. Kjo do të shtyente zgjidhjen dhe do të bëhej shkak që përkrahësit e zgjidhjes radikale të çështjes së Kosovës, të shndërrojnë Kosovën në epiqendër të re të konflikteve të armatosura në Ballakan.
(autori është politikolog nga Prishtina)


Predrag Simic


Në këtë ditë, më 1990, "New York Times" botoi artikullin e David Binderit, në të cilin parashikohej shkatërrimi i RSFJ-së brenda 18 muajsh. Edhe pse lufta me të vërtetë shpërtheu pas një viti, kjo nuk ndodhi ashtu siç pritej, në krahinën e varfër jugore serbe, të ndarë etnikisht, por në republikën më të pasur dhe nacionalisht homogjene të ish-Jugosllavisë. Me gjithë atë që pritej, gjatë luftës në Slloveni, Kroaci dhe në Bosnjë, gjendja në Kosovë mbeti pak a shumë stabile, ndërsa ashpërsimi i marrëdhënieve shqiptaro-serbe ndodhi në fillim të periudhës postdaytonike, në kohën kur lufta në Ballkanin Perëndimor tashmë ishte në përfundim.
Sipas një interpretimi, meritat më të mëdha për këtë i ka misioni i forcave paqëruajtëse ndërkombëtare në Maqedoni, në përbërjen e të cilit, për herë të parë në hapësirat jugosllave, ishin edhe ushtarët amerikanë. Arsyeja e dërgimit të tyre ishte supozimi se reaksioni zinxhiror i konflitit jugosllav do të mund të përhapej nga republikat perëndimore në Kosovë e në Maqedoni dhe të fusë në luftë edhe shtetet fqinje (përfshirë edhe anëtaret e NATO-s, Greqinë dhe Turqinë) dhe të nxisë thyerjen e krahut jugor të paktit veri-atlantik. Sipas një interpretimi tjetër, ky supozim është i pabazë ngase Maqedonia ishte republika e vetme jugosllave e cila në mënyrë të qetë ka dalë nga ish-federata, ndërsa tërë Jugu i Ballkanit, megjithë ngjashmëritë me Ballkanin Perëndimor, megjithatë ndjek një logjikë tjetër të marrëdhënieve ndërnacionale dhe ndërshtetërore.
Sipas të gjitha gjasave, ngjarjet e fundit në Kosovë flasin se e vërteta është diku në mes. Në të vërtetë, "problemi i Kosovës", është pjesë e së ashtuquajturës çështje shqiptare në Ballkan, e që, përveç Kosovës, përfshin edhe Maqedoninë Perëndimore, pjesën lindore të Malit të Zi, Greqinë Verilindore, vetë Shqipërinë dhe diasporën shqiptare gjithnjë e më të fortë në Evropën Perëndimore dhe në SHBA. Ngjashëm me popujt e tjerë ballkanas, synimi i Lëvizjes kombëtare shqiptare gjatë 100 vjetëve të fundit është pak a shumë i njëjtë - krijimi i shtetit kombëtare shqiptar në Ballkan - me kufijtë, të cilët qysh më 1878 i caktoi Lidhja e Parë e Prizrenit.
Bashkimi i Gjermanisë dhe rënia e shteteve multinacionale të Evropës Lindore, bën që në qarqet shqiptare të paraqiten tezat se "shqiptarët janë populli i fundit i ndarë në Ëvropë", se "vetëm gjysma e shqiptarëve jeton në Shqipëri, derisa gjysma tjetër jeton në shtetet fqinje" dhe se "mossuksesi i eksperimentit jugosllav" shpien në përfundimin se "paqja e qëndrueshme në Ballkan është e mundur vetëm kur të rumbullakohen shtetet nacionale në këtë hapësirë" (në të cilën shqiptarët gjithsesi nuk mbeten 
vetëm). Mirëpo, shqiptarët e Kosovës nuk janë përcaktuar për luftë të armatosur dhe porosia kryesore (edhe pse rrallë e thënë) e partive shqiptare në Kosovë është se zgjidhja e kësaj çështjeje do të vëhet në rend të ditës në përfundim të dramës jugosllave dhe se internacionalizimi i pritur i problemit të Kosovës do të jetë në pajtim me kërkesat e tyre.
Bindjen se "koha po punon për shqiptarët", e ka inkurajuar fitorja e Partisë Demokratike në zgjedhjet e vitit 1992 në Shqipëri: ardhja në pushtet e qeverisë së parë postkomuniste në Tiranë pat hasur në simpatinë e Perëndimit, ndërsa Shqipëria me pranimin në OSBE, u kthye në skenën politike evropiane. Partitë shqiptare në Kosovë dhe diaspora shqiptare përkrahën Sali Berishën, ndërsa ai si kompensim për këtë përkrahu kërkesat e tyre: Shqipëria është shteti i vetëm që ka pranuar "Republikën e Kosovës", në Tiranë është hapur "misioni" i saj, mediat shqiptare i dhanë hapësirë të madhe bashkatdhetarëve në shtetet fqinje, shqiptarët e Kosovës filluan të luajnë një rol të rëndësishëm në ekonominë dhe në politikën shqiptare, kurse diplomacia shqiptare ishte kanal i çmueshëm me anë të të cilit kërkesat e tyre do të mund të arrinin në rend dite të organizatave ndërkombëtare. 
Politika e PD-së, çerdhja e së cilës ishte në Veri të vendit, nuk hasi në mirëkuptim të mjaftueshëm në Jug ku dominonte opozita. Qysh atëherë, ndër opozitarët shqiptarë mund të dëgjohej se Berisha po i ngroh emocionet kombëtare, në mënyrë që ta fshehë paaftësinë e tij për të zgjidhur problemet në vend dhe se problemi kosovar, në të vërtetë, i pengon përpjekjet e Shqipërisë për të dalë nga varfëria dhe të gjejë vendin e saj në skenën politike të Ballkanit dhe të Evropës. Kur më 1991 në Beograd udhëtoi delegacioni i parë shqiptar i opozitës, kjo tregoi se marrëdhëniet shqiptaro-serbe përsëri të zhvillohen në dy drejtime - nacionale dhe shtetërore - që nuk përputhen në shumë aspekte.
Pakënaqësi më të mëdha ndër shqiptarët e Kosovës shkaktoi edhe marrëveshja paqësore e Daytonit, e cila nuk përfshiu Kosovën. Në të vërtetë, atëherë u bë e qartë se problemi i Jugut të Ballkanit nuk do të zgjidhet sipas analogjisë së Ballkanit Perëndimor dhe se gjasat për internacionalizlimin e çështjes së Kosovës janë gjithnjë e më të vogla, repsektivisht se politika e LDK-së nuk ka sjellë rezultatet e pritura. Konfliktet etnike në Evropë, pas vitit 1989, bën që edhe bashkësia ndërkombëtare t'i qaset më me kujdes çështjes së të drejtave të popujve për vetëvendosje.
Për dallim prej botëkuptimeve të mëhershme, sipas së cilave ajo para se të gjithash do të thotë e drejtë për shkëputje, bashkim kombëtar dhe formim i shteteve nacionale ("vetëvendosje eksterne"), sot mbizotërojnë interpretimet se vetëvendosja mundet dhe, zakonisht duhet të jetë "interne" (forma të ndryshme të autonomisë dhe ngjashëm) pasi që, në të kundërtën, kërcënon shpërthimi i konflikteve etnike të cilat do të vënin në kaos tërë renditjen postbipolare ndërkombëtare. Kur në fillim të vitit 1997 ra regjimi i PD-së, duke marrë pas vetes mbarë strukturën shtetërore të Qeverisë në Shqipëri, lëvizja kombëtare shqiptare e humbi mbështetjen e saj të fortë, ndërsa ideja kombëtare shqiptare u tund.
Për shembull, me rastin e bisedimeve shqiptaro-serbe, në New York, në pranverë të vitit 1997, ndër pjesëmarrësit amerikanë ka mundur të dëgjohet edhe vërejtja se rrënimi i një shteti shqiptar në Ballkan, sigurisht se nuk u shkon në favor kërkesave për krijimin e një shteti tjetër shqiptar. Në atë kohë, në porositë e shteteve udhëheqëse (para se të gjithash anëtarët e Grupit të Kontaktit), është thënë se problemi i Kosovës duhet të zgjidhet brenda Jugosllavisë dhe se pas Bosnjës "bota nuk ngutet në krizë të re ballkanike". Ndërrimi i pushtetit në Shqipëri, në vjeshtën e kaluar, ka sjellë kthesë në marrëdhëniet ndërmjet Tiranës me Beogradin dhe Shkupin, që gjtihashtu nuk ka shkuar në dobi të Lëvizjes kombëtare në Kosovë dhe në Maqedoni.
Pas vitit 1995, partitë shqiptare në Kosovë janë përballë me një kthesë: dështimi që të realizohen qëllimet e proklamuara ka dobësuar ndikimin e tyre, zërat e pakënaqësisë janë dëgjuar edhe nga njerëzit me ndikim, si ADem Demaçi, Bujar Bukoshi e të tjerë, në skenë është paraqitur një gjeneratë e re shqiptarësh, diaspora shqiptare madje ka filluar të shqyrtojë alternativë ndaj Rugovës, por risi ka sjellë paraqitja e së ashtuquajturës Ushtri Çlirimtare e Kosovës. Pa hyrë në spekulime për prejardhjen dhe karakterin e kësja organizate, mund të thuhet se aktivitetet e saj të deritashme kanë qenë drejtpërsëdrejti të lidhura me situatën në krahinë.
Para së gjithash, atentatet mbi shqiptarët që bashkëpunojnë me autoritetet serbe janë përpjekje e qartë që të pengohet shtresimi i Lëvizjes kombëtare shqiptare. Së dyti, krijimi i një psikoze të frikës dhe pasigurisë, shton presionin për shpërnguljen e popullsisë joshqiptare nga Kosova. Së treti, përdorimi i emrit "ushtri", përdorimi i uniformës, armatimi dhe organzimi i UÇK-së, mund të konsiderohet si demonstrim i forcës, drejtuar si autoriteteve serbe, ashtu dhe komunitetit ndërkombëtar dhe vërejtje që kërkesat e shqiptarëve të Kosovës nuk mund të hiqen nga rendi i ditës.
Gjithashtu, shtimi i dhunës në Kosovë bën presion mbi qeverinë e Fatos Nanos në Tiranë që të heqë dorë nga kontaktet me Beogradin dhe me Shkupin, dhe që në mënyrë më agresive të vendoset ndaj kërkesave të shqiptarëve në Kosovë ( për shembull, paraqitja e sërishme e Sali Berishës në skenën shqiptare është përputhur me tensionimet më të reja në Kosovë). Thënë shkurt, vala aktuale e dhunës ka kthyer në skenë problemin e Kosovës, edhepse është pak e mundur që të shkaktojë konflikt më të gjerë shqiptaro-serb, për shkak të dobësisë aktuale të të dyja palëve. Dhe, derisa partitë shqiptare me këmbëngulje kërkojnë ndërkombëtarizimin e çështjës së Kosovës (kërkesat për "protektorat civil ndërkombëtar", "Dayton të Kosovës" etj), për organet e pushtetit në Serbi dhe në Jugosllavi, kjo është më pak e pranueshme se kurrë më parë. Nga ana tjetër, megjithatë, zhvillimi më i ri i ngjarjeve ka bërë që përfaqësuesit e serbëve të Kosovës, për herë të parë, të dalin në skenën ndërkombëtare dhe nëpërmjet kontakteve të drejtpërdrejta me organet zyrtare të Evropës Perëndimore dhe të SHBA-së, të dalin me kërkesat e tyre.
Me këtë shtrohet pyetja e pashmangshme; nga do të drejtohen, pas të gjithave, marrëdhëniet shqiptaro-serbe në Kosovë? Një mundësi është acarimi i mëtejmë, që do të shpiente, qoftë drejt masave më të gjera represive të pushtetit, qoftë në gjendje të papushtet dhe kjo në një çast do të mund të hapte çështjen e implementimit të Nenit VII të Kartës së OKB-së ("Aksionet e Këshillit të Mbrojtjes, në rast të kërcënimit të paqes, thyerjes së paqes dhe akteve të agresionit"), përkatësisht intervenimit ndërkombëtar. Mundësia tjetër është që, megjithatë, të zhvillohet një lloj dialogu shqiptaro-serb, pavarësisht nga ajo se çfarë do të ishin synimet momentale të një dialogu të tillë - në këtë udhëzojnë edhe jo vetëm iniciativat më të reja ndërkombëtare (propozimet e Robert Gelbardit dhe Wolfgang Ischingerit, apo të Hubert Vedrineit dhe Klaus Kinkelit), por edhe konkludimet e kontakteve shqiptaro-serbe të nivelit politik dhe ekspertët.
Duke gjykuar sipas përvojave evropiane të kohës së fundit, në zgjidhjen e kontesteve etnike (Tiroli Jugor, marrëveshja hungarezo-rumune mbi Transillvaninë etj), një dilaog i tillë do të duhej të kishte së paku dy dimensione - ndërnacionale dhe ndërshtetërore. Në të parin, është e mundur që çështjet kyçe të lihen për më vonë, ndërsa do të theksoheshin masat për forcim të besimit të ndërsjellë, dhe veçanërisht kthimi i shqiptarëve në institucionet e sistemit, që do të ishte në interes të të dy komuniteteve etnike. Në rastin e dytë, do të duhej të vazhdohej procesi i afrimit të Jugosllavisë dhe Shqipërisë, të kontribuojë në zbutjen e tensioneve në të dy shtetet dhe të krijojë hapësirë për aktivitet të ndërsjellë, jo vetëm në rajon, por edhe ndaj integrimit evropian. Në rrethana dukshëm të ndryshuara, do të krijoheshin edhe kushtet për rol më aktiv të BE-së në rajon, e me vetë këtë, edhe përdorimin e përvojave të saj pozitive dhe instrumenteve dedikuar mjediseve etnikisht të përziera (si programet e llojit "Inter-reg" "Evro-rajon" etj).
Shkurtimisht, do konkluduar se edhe për serbët edhe për shqiptarët, "rruga për në Evropë" çon nëpër Kosovë.
(autori është drejtor i Institutit ndërkombëtar për politikë dhe ekonomi)