Sonja Biserko


* globale, me parime të njëjta për të gjithë. Në fakt ka lëshuar rastin që vendimet e Konferencës së Hagës, të vitit 1991, t'ua imponojë të gjithë akterëve të Ballkanit
Me çështjen e Kosovës tashmë një dekadë po merren të gjitha institucionet relevante ndërkombëtare dhe shtetet udhëheqëse, para së gjithash, SHBA-ja dhe BE-ja. Raportet e shumta për dhunën dhe torturën në Kosovë kanë vërshuar zyrat relevante. Shumica e përfaqësuesve të jashtëm që kanë ardhur në RFJ gjatë viteve të fundit, nuk kanë lënë pa vizituar Kosovën dhe të shprehin sërish brengosjen e tyre. Por, deri më tashti nuk është shkuar përtej shprehjes së brengosjes dhe fabrikimit të kumtesave në nivele të ndryshme, të cilat është dashur të jenë presion i llojit të vet mbi Serbinë. Derisa ka zgjatur lufta në Bosnjë, shqiptarëve u është rekomanduar durimi dhe vazhdimi i rezistencës paqësore. Shqiptarët me politikën e tyre statike, që nuk ka krijuar probleme, kanë qenë "in" dhe për këtë kanë fituar simpatinë dhe përkrahjen e Perëndimit.
Ndryshimi i "status quos" në Kosovë që është bërë gjatë muajve të fundit, ka ndryshuar rrënjësisht dinamikën e zhvillimit të ngjarjeve dhe ka ngritur shkallën e "brengosjes" në botë. Paraqtija e të së ashtuquajturës "Ushtria Çlirimtare e Kosovës" më shumë është rrjedhë e mundshme e zhvillimt të situatës në Kosovë se sa që në këtë çast paraqet forcë të vërtetë ushtarake. Megjithatë, në planin psikologjik dhe moral, ky grup, tash për tash, joformal, mund të zhvillohet në një lëvizje dhe në një kryengritje serioze, sikurse ajo në Slloveni, Kroaci dhe në Bosnjë. 
Palëvizshmëria e politikës së Rugovës nuk pasqyron më realitetin në Kosovë gjë që krijon pakënaqësi në trupin shqiptar, deri më tashti homogjen. Një lloj radikalizimi po ndodh, por me përmbajtje të caktuar për shkak të frikës së arsyeshme se situata mund t'i shmanget kontrollit. Kosova e pavarur për një kohë nuk ka alternativë. Në horizont ende nuk ka zëra që do të artikulonin edhe opcionin rezervë shqiptar.
Nga pala serbe, situata, thënë ashtu, është dramatike. Edhe krahas sipmatizimit të lehtë të komunitetit ndërkombëtar ndaj Serbisë, para se të gjithash, për shkak të mundësisë së shpartallimit të kësaj shoqërie, kryetari Milosheviq nuk është as i gatshëm dhe as i aftë që të pranojë ofertat që vijnë nga jashtë. Masat, të cilat gjatë ditëve të fundit po i lanson, sikur ato për ndalimin e shitjes së patundshmërive në deviza, që të kushtëzohen më dhënien e pasaportave, pagesën e tatimeve, më shumë flasin për panikun, se sa për ndonjë politikë ekonomike të menduar mirë.
Nuk bëhet fjalë për "vendosje të rendit" në ekonomi, gjë që do të përshëndetej nga shumica e qytetarëve, sepse në esencë të gjithë do të merrnin frymë më lehtë, mirëpo për të "blerë" çdo minutë, në mënyrë që të mbijetojë ky regjim. Në një agoni të tillë, është vështirë edhe të paramendohet se Milosheviqi ka hapësirë për ndonjë politikë kreative, sidomos kur është fjala për Kosovën. Kosova ka qenë dhe ka mbetur burim i irracionalizmit serb. Frustrimet e shkaktuara nga humbjet në Bosnjë dhe në Kroaci, mund të shfrytëzohen lehtë për homogjenizimin dhe mobilizimin e nacionalizmit serb.
Opozita, edhe pse e margjinalizuar, përsërit frazat për "demokratizimin e Serbisë dhe për aplikimin e standardeve evropiane në Kosovë".
Kosova është çështje politike dhe vetëm si e tillë mund të zgjidhet. Çdo gjë tjetër është eskapizëm (koncept pezhorativ i ikjes nga problemi). Kjo çështje nuk mund të zgjidhet pa pranimin e statusit, të cilin Kosova e ka pasur në ish-Jugosllavinë, në të kundërtën ai do të mbetet problem i pazgjidhur. Ky problem do ta çojë Serbinë në humnerë dhe do ta gjymtojë përgjithmonë nga ndonjë transicion apo demokratizim eventual.
Paaftësia, për të njohur realitetin, si në vend, ashtu edhe jashtë, si edhe definimi i qartë i interesave nacionale dhe shtetërore, e vendos Serbinë në një pozicion të humbësit total.
Do të thuhej se një gjë e tillë bëhet më vetëdije. Mirëpo, kjo bie një rezultat tjetër prej atij të priturit.
Politika serbe dhe elita intelektuale nuk i dëshiron shqiptarët në shtetin e vet. Luftën e kanë filluar për shkak të Serbisë së Madhe, me shpresë që me fitimin e territoreve në Bosnjë dhe në Kroaci do të mund që megjithatë të ndanin Kosovën. Ajo ende nuk ka hequr dorë nga ky qëllim. Kanë hequr dorë nga territoret në Kroaci, por jo edhe në Bosnjë. Republika Serbe, edhe më tutje trajtohet si plaçkë lufte.
Diferencimi që ndodhi në RS, nëpërmjet Bilana Plavshiqit, ende nuk ka mbërritur në pikën nga ku nuk ka kthim.
Zgjedhja e Milorad Dodikut, është një zgjedhje mjaft e mençur, sepse kooperativiteti i itj krijon përfytyrimin se në RS është bërë një ndryshim thelbësor.
Në qoftë se bashkësia ndërkombëtare do të jetë dorëshlirë serbët edhe më tutje kanjë gjasë që t'ia arrinë një qëllimi të tillë.
Bashkësia ndërkombëtyare si një faktor aktiv i krizës sonë, edhe më tutje nuk tregon vendosmëri dhe nuk i vërenë lidhshmëritë ndërmjet të çështjes së Kosovës dhe ardhmërisë së paqartë të Bosnjë e Hercegovinës. Insistimi për dialog bilateral është vetëm shprehje e mosgatishmërisë së tyre që të çojnë punën e filluar deri në fund. Mirëpo, prania e tyre në këtë rajon është e pashmangshme, ndërsa ajo gjithmonë bëhet me vonesë. Vetëm me krijimimin e një realiteti të ri, ata vijnë me zgjidhje të vështira dhe të ngadalshme. Ky ngurrim i tyre deri më tashti më së shumti i ka kushtuar Bosnjës. Ç'do të thoshte krijimi i një realiteti të ri në Kosovë?. Pastrim masiv etnik dhe tragjedi të reja.
Dialogu ndërmjet dy palëve të pabarabarta me qëllime dhe projekte diametralisht të kundërta dhe me aspirata në të njëjtin territor është i pamundur. Në Serbi nuk ekziston forcë e brendshme e cila do të ishte e aftë që nëpërmjet dialogut të bëhet një zgjidhje kompromisi e pranueshme për të dyja palët.
Papjekuria politike, provincializmi dhe moskuptimi thelbësor i rrjedhave botërore i diskualifikon për një dialog të tillë.
Shqiptarëve dhe serbëve, patjetër u nevojitet ndërnjetësimi i palës së tretë, e cila do të definonte suazat dhe do të jepte parimet për zgjidhjen e çështjes. Vetëm pasi të caktohen ato është e mundur që të bëhet presion në të dyja palët që të implementojnë një projekt të tillë.
Fatkeqësisht, bashkësia ndërkombëtare ka lëshuar rastin që për ish-Jugosllavinë të gjejë një zgjidhje globale, me parime të njëjta për të gjithë. Në fakt ka lëshuar rastin që vendimet e Konferencës së Hagës, të vitit 1991, t'ua imponojë të gjithë akterëve të Ballkanit. Tashti një gjë të tillë është duke e bërë parcialisht me përpjekje shumë më të mëdha dhe me një çmim shumë më të lartë.
Një konferencë si ajo e Dejtonit dhe kjo sa më parë, është e vetmja zgjidhje, si për shqiptarët, ashtu edhe për serbët. Të dyja palët kanë premtuar shumë dhe tashti është vështirë që të heqet dorë. Për një gjë të tillë është i nevojshëm një "fajtor vullnetar". Argumetet kundër konferencës për Kosovën, me arsyetim se aty nuk ka pasur luftë nuk janë bindse. Shkatërrimi dhe kaosi ekonomik, i ngjashëm me atë në Shqipëri gjatë vitit të kaluar, në të cilin është duke rrëshqitur Serbia, është më shumë se një argument për mbajtjen e konferencës.
(Autorja është kryetare e Komitetit të Helsinkit për Serbi)


Baton Haxhiu
* Shqiptarët kanë vendosur që në interes të vetin dhe të serbëve, në kuadër të kufijve të vet kombëtarë, të ndahen nga Serbia. Sinjali i fundit është dhënë shumë më herët, por masakra e Drenicës, preokupimin e këtillë, e bën domosdoshmëri
Më në fund, çështja e Kosovës, së paku në opinionin ndërkombëtar, ka marrë tretmanin që e meriton natyra e problemit. Mirëpo, çështja qëndron ndryshe sa u përket qëndrimeve zyrtare të qendrave të ndryshme ndërkombëtare. Në këtë kontekst, qendrat e vendosjes ndërkombëtare Kosovën nuk e kanë definuar akoma si problem ndërkombëtar edhe pse është arritur një pajtueshmëri mjaft e lartë. Definimin e tillë kryesisht e rezistojnë shtetet të cilat kanë probleme të ngjashme siç i ka Serbia, përkatësisht mbeturinat e Jugosllavisë. Por, megjithatë, Kosova ndryshon për shumëçka nga rastet tjera kontestuese.
Para se gjithash, çështjen e Kosovës e bënë problem ndërkombëtar vetë regjimi dhe opizita serbe të cilat problemin e serbëve jashtë Serbisë, në Bosnjë e Hercegovinë dhe Kroaci, e kanë zgjidhur me impelmentimin e drejtpërdrejtë të faktorit ndërkombëtar, edhe pse vetë ky regjim është përzënë gati nga të gjitha mekanizmat dhe asociacionet ndërkombëtare, ndërsa shtetet në të cilat jetojnë serbët (BeH, Kroacia) për dallim prej Jugosllavisë, janë njohur dhe pranuar ndërkombëtarisht, por megjithatë ato mirëpritën implementimin e faktorit ndërkombëtar. Prandaj, shqiptarët sot me plot arsye mendojnë se nuk mund të zgjidhet statusi i serbëve jashtë Serbisë, përkatësisht jashtë Jugosllavisë, me pëlqimin dhe angazhimin e faktorit ndërkombëtar, ndërsa kur duhet të zgjidhet çështja e shqiptarëve të përjashtohet ky faktor e politika e standardit të dyfishtë vetëm sa e përforcon arsyen që dialogu i shqiptarëve të bëhet vetëm me praninë e faktorit ndërkombëtar që do të shërbente si pjesëmarrës në biseda dhe garant në realizimin e marrëveshjes.
Së dyti, shkalla e cenimit të të drejtave dhe lirive individuale dhe kolektive ka marrë përmasa aq të rrezikshme saqë mund të shkaktojë një konflikt të hapur që do t'i kalonte kufijtë ekzistues për shkak të kompaktësisë etnike të shqiptarëve që shtrihen në katër shtete. Injorimi i kësaj situate të mjerë në Kosovë, objektivisht do të paraqiste komprometimin e të gjitha institucioneve ndërkombëtare që merren me çështjen e cenimit të të drejtave dhe lirive, por edhe të shteteve që paraqiten si sinonim i demokracisë dhe humanitetit. 
Faktori ndërkombëtar nuk mund të heshtë derisa viktimat e pambrojtura vriten edhe si fëmijë, gra dhe pleq, vetëm e vetëm se janë shqiptarë. Nacional-shovenizmi serb, që moti ka kaluar në stadin e terrorizmit shtetëror i cili është katastrofë dhe rreziku më i madh aktual në Evropë.
Së treti, shqiptarët konsiderojnë se Kosova është problem ndërkombëtar ngase edhe formalisht e kanë humbur besimin në Serbinë, përkatësisht Jugosllavinë për shkak se këto shtete janë krijuar dhe funksionojnë në kundërshtim me vullnetin politik dhe pa pjesëmarrjen e shqiptarëve, por edhe në kundërshtim me kushtetutat dhe ligjet e veta. Shqiptarët nuk i besojnë shtetit i cili ia ka hequr autonominë e Kosovës dhe cenuar të drejtat e tyre e aq më parë kur këto shtete - Serbia dhe Jugosllavia, deklarohen se janë demokratike e funksionojnë si shtete policore, deklarohen se janë shtete të qytetarëve të barabartë, ndërsa gjenerojnë urrejtjen dhe diskriminimin.
Fundja, vetëm mazohistët politikë në Serbi çështjen e Kosovës mund ta konsiderojnë si çështje të brendshme, edhe pse çdo subjekt objektiv është i vetëdijshëm se Serbia nuk është në gjendje për ta zgjidhur këtë problem. Kosova i tejkalon aktualisht dhe historikisht suazat dhe mundësitë e shtetit serb për ta zgjidhur këtë problem. Por, nëse vazhdojnë serbët që çështjen e Kosovës ta trajtojnë si çështje të brendshme të tyre, nuk përjashtohet mundësia që në vend se z. Milosheviq t'i mbledhë të gjithë serbët në një shtet, ata mund t'i eksponojë, për shkak të Kosovës, para rrezikut të përbashkët, përfshirë edhe Republikën Serbe. Kjo shihet sidomos pas ngjarjeve të fundit. Në kulminacionin e tragjedisë shqiptare regjimi serb, në krye me z. Milosheviq, në vend se me në fund të fillojë që ta ridefinojë politikën ndaj shqiptarëve, ende prononcohet me vlerësime që i ka shkelur koha. Margaritarët transparentë në spektrin e budallakisë gjeniale të politikës së papërmirësueshme serbe po shtohen vazhdimisht. Kanonada e sinkronizuar e regjimit serb se gjoja ai "veçon separatistët nga pjesa dërrmuese e shqiptarëve" gjendet në krye të top listës së margaritarëve.
Vlerësimi i tillë do të gëlltitej dikur derisa metoda e këtillë nuk ishte e qartë për botën. Por, sot, derisa në Kosovë regjimi e përsërit këtë lajtmotiv, shqiptarët, pas pesë-gjashtë vjetësh të pasivitetit dhe pritjes nëpërmjet demonstratave masive dhe dinjitoze, praktikisht dëshmojnë të kundërtën. Ndërsa, përpjekjet e ngjashme propagandistike dhe miqëve tradicionalisht të lidhur me serbët, siç janë rusët, duken të deplasuara, ngase të gjithë shqiptarët në mënyrë plebishitare u shprehën kundër politikës e cila rrezikon lirinë dhe të drejtat e tyre, ndërsa bota demokratike kundër dhunës që shkaktoi radikalizimin e gjendjes. Regjimi, madje, edhe pse vazhdimisht përsërit ftesën për dialog ngase "veçon separatistët nga pjesa dërrmuese e shqiptarëve", me shumë peripeci i gjeti disa shqiptarë të "ndershëm" që të dialogojnë, në emër të "pjesës dërrmuese të shqiptarëve", ndërsa deri dje kjo ka qenë praktikë e rregullt. Mirëpo, edhe pse janë shtjerrë shqiptarët e "ndershëm", regjimi akoma mendon se nuk është shtjerrë edhe metoda, pavarësisht se shqiptarët nuk munden më të jetojnë nën tutelën e një shteti i cili vazhdimisht ua rrezikon identitetin dhe qenien kombëtare.
Prandaj, shqiptarët kanë vendosur që në interes të vetin dhe të serbëve, në kuadër të kufijve të vet kombëtarë, të ndahen nga Serbia. Sinjali i fundit është dhënë shumë më herët, por masakra e Drenicës, preokupimin e këtillë, e bën domosdoshmëri. Lufta e pabarabartë, por e vendosur e drenicakëve që ta mbrojnë pragun e shtëpisë, nderin e familjes dhe dinjitetin kombëtar dhe njerëzor po trajtohet jo vetëm si shprehje e rezistencës rajonale, por gjithnjë e më shumë si pjesë e pandashme e vetëdijes kolektive kombëtare. Në anën tjetër, demonstratat masive dhe sukcesive të të gjitha shtresave, moshave, e të dy gjinive dhe konfeksioneve që po organizohen në shenjë mbështetjeje, dëshmojnë për gatishmërinë dhe vendosmërinë e shqiptarëve që t'i realizojnë qëllimet e veta politike. Nëse "pjesa dërrmuese e shqiptarëve" dallon nga partitë "separatiste" të shqiptarëve, atëherë dallimi shprehet në faktin se këta shqiptarë nuk janë më në gjendje që t'u besojnë deklarimeve boshe, prandaj kërkojnë veprime konkrete për realizimin e vullnetit të deklaruar politik, e jo pse kanë vendosur që ta pranojnë hegjemoninë e politikës së shtetit serb si perspektivë të veten. Po bëhet gjithnjë e më qartë se vetëm ndarja e Kosovës nga Serbia i shpëton shqiptarët dhe serbët nga rreziku. Në periudhën dhjetëvjeçare derisa Serbia e konsideroi Kosovën si "problem të vetin të brendshëm", situata në vend se të zgjidhet, është para luftës. Serbia gjatë kësaj periudhe derisa Kosovën e konsideroi problem të brendshëm të vetin, vetëm dëshmoi sa është krimogjene dhe e fortë e jo se sa ka mundësi dhe gatishmëri për ta zgjidhur problemin të cilin e ka krijuar vetë. Shih për këtë çështja e Kosovës është problem ndërkombëtar.
(autori është redaktor përgjegjes i gazetës "KOHA Ditore")